Rām, 6, 88
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्मिन् प्रतिहते ऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः । (१।१)
tasmin pratihate 'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रम् अनन्तरम् ॥ (१।२)
krodhaṃ ca dviguṇaṃ cakre krodhāccāstram anantaram ||
मयेन विहितं रौद्रम् अन्यद् अस्त्रं महाद्युतिः । (२।१)
mayena vihitaṃ raudram anyad astraṃ mahādyutiḥ |
उत्स्रष्टुं रावणो घोरं राघवाय प्रचक्रमे ॥ (२।२)
utsraṣṭuṃ rāvaṇo ghoraṃ rāghavāya pracakrame ||
निष्पेतुर् विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये ॥ (४।२)
niṣpetur vividhāstīkṣṇā vātā iva yugakṣaye ||
तद् अस्त्रं राघवः श्रीमान् उत्तमास्त्रविदां वरः । (५।१)
tad astraṃ rāghavaḥ śrīmān uttamāstravidāṃ varaḥ |
तस्मिन् प्रतिहते ऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना । (६।१)
tasmin pratihate 'stre tu rāghaveṇa mahātmanā |
रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरम् अस्त्रम् उदीरयत् ॥ (६।२)
rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauram astram udīrayat ||
ततश्चक्राणि निष्पेतुर् भास्वराणि महान्ति च । (७।१)
tataścakrāṇi niṣpetur bhāsvarāṇi mahānti ca |
तैर् आसीद् गगनं दीप्तं संपतद्भिर् इतस्ततः । (८।१)
tair āsīd gaganaṃ dīptaṃ saṃpatadbhir itastataḥ |
पतद्भिश्च दिशो दीप्तैश्चन्द्रसूर्यग्रहैर् इव ॥ (८।२)
patadbhiśca diśo dīptaiścandrasūryagrahair iva ||
तद् अस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः । (१०।१)
tad astraṃ tu hataṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
विव्याध दशभिर् बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु ॥ (१०।२)
vivyādha daśabhir bāṇai rāmaṃ sarveṣu marmasu ||
स विद्धो दशभिर् बाणैर् महाकार्मुकनिःसृतैः । (११।१)
sa viddho daśabhir bāṇair mahākārmukaniḥsṛtaiḥ |
राघवस्तु सुसंक्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः ॥ (१२।२)
rāghavastu susaṃkruddho rāvaṇaṃ bahubhiḥ śaraiḥ ||
एतस्मिन्न् अन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली । (१३।१)
etasminn antare kruddho rāghavasyānujo balī |
तैः सायकैर् महावेगै रावणस्य महाद्युतिः । (१४।१)
taiḥ sāyakair mahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ |
ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिछेद नैकधा ॥ (१४।२)
dhvajaṃ manuṣyaśīrṣaṃ tu tasya cicheda naikadhā ||
जहार लक्ष्मणः श्रीमान्नैरृतस्य महाबलः ॥ (१५।२)
jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmānnairṛtasya mahābalaḥ ||
लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर् निशितैः शरैः ॥ (१६।२)
lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ ||
नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान् पर्वतोपमान् । (१७।१)
nīlameghanibhāṃścāsya sadaśvān parvatopamān |
हताश्वाद् वेगवान् वेगाद् अवप्लुत्य महारथात् । (१८।१)
hatāśvād vegavān vegād avaplutya mahārathāt |
क्रोधम् आहारयत् तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः ॥ (१८।२)
krodham āhārayat tīvraṃ bhrātaraṃ prati rāvaṇaḥ ||
ततः शक्तिं महाशक्तिर् दीप्तां दीप्ताशनीम् इव । (१९।१)
tataḥ śaktiṃ mahāśaktir dīptāṃ dīptāśanīm iva |
विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ (१९।२)
vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān ||
अप्राप्ताम् एव तां बाणैस्त्रिभिश्चिछेद लक्ष्मणः । (२०।१)
aprāptām eva tāṃ bāṇaistribhiścicheda lakṣmaṇaḥ |
सा पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी । (२१।१)
sā papāta tridhā chinnā śaktiḥ kāñcanamālinī |
सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता ॥ (२१।२)
savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaścyutā ||
जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा ॥ (२२।२)
jagrāha vipulāṃ śaktiṃ dīpyamānāṃ svatejasā ||
एतस्मिन्न् अन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम् । (२४।१)
etasminn antare vīro lakṣmaṇastaṃ vibhīṣaṇam |
प्राणसंशयम् आपन्नं तूर्णम् एवाभ्यपद्यत ॥ (२४।२)
prāṇasaṃśayam āpannaṃ tūrṇam evābhyapadyata ||
तं विमोक्षयितुं वीरश्चापम् आयम्य लक्ष्मणः । (२५।१)
taṃ vimokṣayituṃ vīraścāpam āyamya lakṣmaṇaḥ |
रावणं शक्तिहस्तं तं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (२५।२)
rāvaṇaṃ śaktihastaṃ taṃ śaravarṣair avākirat ||
न प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः ॥ (२६।२)
na prahartuṃ manaścakre vimukhīkṛtavikramaḥ ||
मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः । (२७।१)
mokṣitaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ |
लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्न् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२७।२)
lakṣmaṇābhimukhastiṣṭhann idaṃ vacanam abravīt ||
मोक्षितस्ते बलश्लाघिन् यस्माद् एवं विभीषणः । (२८।१)
mokṣitaste balaślāghin yasmād evaṃ vibhīṣaṇaḥ |
विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते ॥ (२८।२)
vimucya rākṣasaṃ śaktistvayīyaṃ vinipātyate ||
एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर् लोहितलक्षणा । (२९।१)
eṣā te hṛdayaṃ bhittvā śaktir lohitalakṣaṇā |
मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणान् आदाय यास्यति ॥ (२९।२)
madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇān ādāya yāsyati ||
इत्येवम् उक्त्वा तां शक्तिम् अष्टघण्टां महास्वनाम् । (३०।१)
ityevam uktvā tāṃ śaktim aṣṭaghaṇṭāṃ mahāsvanām |
लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीम् इव तेजसा । (३१।१)
lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīm iva tejasā |
शक्तिर् अभ्यपतद् वेगाल्लक्ष्मणं रणमूर्धनि ॥ (३२।२)
śaktir abhyapatad vegāllakṣmaṇaṃ raṇamūrdhani ||
ताम् अनुव्याहरच्छक्तिम् आपतन्तीं स राघवः । (३३।१)
tām anuvyāharacchaktim āpatantīṃ sa rāghavaḥ |
स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा ॥ (३३।२)
svastyastu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā ||
शक्त्या निर्भिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः ॥ (३५।२)
śaktyā nirbhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ ||
तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः । (३६।१)
tadavasthaṃ samīpastho lakṣmaṇaṃ prekṣya rāghavaḥ |
भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयो ऽभवत् ॥ (३६।२)
bhrātṛsnehānmahātejā viṣaṇṇahṛdayo 'bhavat ||
न विषादस्य कालो ऽयम् इति संचिन्त्य राघवः । (३८।१)
na viṣādasya kālo 'yam iti saṃcintya rāghavaḥ |
चक्रे सुतुमुलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः ॥ (३८।२)
cakre sutumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ ||
स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे । (३९।१)
sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṃ mahāhave |
लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगम् इवाचलम् ॥ (३९।२)
lakṣmaṇaṃ rudhirādigdhaṃ sapannagam ivācalam ||
यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुर् अवमर्दितुम् । (४०।२)
yatnataste hariśreṣṭhā na śekur avamarditum |
अर्दिताश्चैव बाणौघैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ॥ (४०।३)
arditāścaiva bāṇaughaiḥ kṣiprahastena rakṣasā ||
सौमित्रिं सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम् । (४१।१)
saumitriṃ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam |
तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम् । (४१।२)
tāṃ karābhyāṃ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṃ bhayāvahām |
शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः ॥ (४२।२)
śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ ||
अचिन्तयित्वा तान् बाणान् समाश्लिष्य च लक्ष्मणम् । (४३।१)
acintayitvā tān bāṇān samāśliṣya ca lakṣmaṇam |
अब्रवीच्च हनूमन्तं सुग्रीवं चैव राघवः । (४३।२)
abravīcca hanūmantaṃ sugrīvaṃ caiva rāghavaḥ |
लक्ष्मणं परिवार्येह तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः ॥ (४३।३)
lakṣmaṇaṃ parivāryeha tiṣṭhadhvaṃ vānarottamāḥ ||
पराक्रमस्य कालो ऽयं सम्प्राप्तो मे चिरेप्सितः । (४४।१)
parākramasya kālo 'yaṃ samprāpto me cirepsitaḥ |
पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः । (४४।२)
pāpātmāyaṃ daśagrīvo vadhyatāṃ pāpaniścayaḥ |
काङ्क्षतः स्तोककस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम् ॥ (४४।३)
kāṅkṣataḥ stokakasyeva gharmānte meghadarśanam ||
अस्मिन्मुहूर्ते नचिरात् सत्यं प्रतिशृणोमि वः । (४५।१)
asminmuhūrte nacirāt satyaṃ pratiśṛṇomi vaḥ |
अरावणम् अरामं वा जगद् द्रक्ष्यथ वानराः ॥ (४५।२)
arāvaṇam arāmaṃ vā jagad drakṣyatha vānarāḥ ||
वैदेह्याश्च परामर्शं रक्षोभिश्च समागमम् ॥ (४६।२)
vaidehyāśca parāmarśaṃ rakṣobhiśca samāgamam ||
प्राप्तं दुःखं महद् घोरं क्लेशं च निरयोपमम् । (४७।१)
prāptaṃ duḥkhaṃ mahad ghoraṃ kleśaṃ ca nirayopamam |
अद्य सर्वम् अहं त्यक्ष्ये हत्वा तं रावणं रणे ॥ (४७।२)
adya sarvam ahaṃ tyakṣye hatvā taṃ rāvaṇaṃ raṇe ||
यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतम् इदं मया । (४८।१)
yadarthaṃ vānaraṃ sainyaṃ samānītam idaṃ mayā |
सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे ॥ (४८।२)
sugrīvaśca kṛto rājye nihatvā vālinaṃ raṇe ||
यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर् बद्धश्च सागरे । (४९।१)
yadarthaṃ sāgaraḥ krāntaḥ setur baddhaśca sāgare |
सो ऽयम् अद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयम् आगतः ॥ (४९।२)
so 'yam adya raṇe pāpaścakṣurviṣayam āgataḥ ||
चक्षुर्विषयम् आगम्य नायं जीवितुम् अर्हति । (५०।१)
cakṣurviṣayam āgamya nāyaṃ jīvitum arhati |
दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः ॥ (५०।२)
dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ ||
स्वस्थाः पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुंगवाः । (५१।१)
svasthāḥ paśyata durdharṣā yuddhaṃ vānarapuṃgavāḥ |
अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम संयुगे । (५२।१)
adya rāmasya rāmatvaṃ paśyantu mama saṃyuge |
त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः ॥ (५२।२)
trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ ||
सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद् भूमिर् धरिष्यति ॥ (५३।२)
sadevāḥ kathayiṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati ||
एवम् उक्त्वा शितैर् बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः । (५४।१)
evam uktvā śitair bāṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ |
अथ प्रदीप्तैर् नाराचैर् मुसलैश्चापि रावणः । (५५।१)
atha pradīptair nārācair musalaiścāpi rāvaṇaḥ |
अभ्यवर्षत् तदा रामं धाराभिर् इव तोयदः ॥ (५५।२)
abhyavarṣat tadā rāmaṃ dhārābhir iva toyadaḥ ||
रामरावणमुक्तानाम् अन्योन्यम् अभिनिघ्नताम् । (५६।१)
rāmarāvaṇamuktānām anyonyam abhinighnatām |
ते भिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः । (५७।१)
te bhinnāśca vikīrṇāśca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ |
अन्तरिक्षात् प्रदीप्ताग्रा निपेतुर् धरणीतले ॥ (५७।२)
antarikṣāt pradīptāgrā nipetur dharaṇītale ||
त्रासनः सर्वभूतानां स बभूवाद्भुतोपमः ॥ (५८।२)
trāsanaḥ sarvabhūtānāṃ sa babhūvādbhutopamaḥ ||
स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभिर् महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः । (५९।१)
sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhir mahātmanā dīptadhanuṣmatārditaḥ |
भयात् प्रदुद्राव समेत्य रावणो यथानिलेनाभिहतो बलाहकः ॥ (५९।२)
bhayāt pradudrāva sametya rāvaṇo yathānilenābhihato balāhakaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.