Rām, 5, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः स मध्यं गतम् अंशुमन्तं ज्योत्स्नावितानं महद् उद्वमन्तम् । (१।१)
tataḥ sa madhyaṃ gatam aṃśumantaṃ jyotsnāvitānaṃ mahad udvamantam |
ददर्श धीमान् दिवि भानुमन्तं गोष्ठे वृषं मत्तम् इव भ्रमन्तम् ॥ (१।२)
dadarśa dhīmān divi bhānumantaṃ goṣṭhe vṛṣaṃ mattam iva bhramantam ||
लोकस्य पापानि विनाशयन्तं महोदधिं चापि समेधयन्तम् । (२।१)
lokasya pāpāni vināśayantaṃ mahodadhiṃ cāpi samedhayantam |
भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं ददर्श शीतांशुम् अथाभियान्तम् ॥ (२।२)
bhūtāni sarvāṇi virājayantaṃ dadarśa śītāṃśum athābhiyāntam ||
या भाति लक्ष्मीर् भुवि मन्दरस्था तथा प्रदोषेषु च सागरस्था । (३।१)
yā bhāti lakṣmīr bhuvi mandarasthā tathā pradoṣeṣu ca sāgarasthā |
तथैव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चारुनिशाकरस्था ॥ (३।२)
tathaiva toyeṣu ca puṣkarasthā rarāja sā cāruniśākarasthā ||
हंसो यथा राजतपञ्जरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः । (४।१)
haṃso yathā rājatapañjarasthaḥ siṃho yathā mandarakandarasthaḥ |
वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थश् चन्द्रो ऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः ॥ (४।२)
vīro yathā garvitakuñjarasthaś candro 'pi babhrāja tathāmbarasthaḥ ||
स्थितः ककुद्मान् इव तीक्ष्णशृङ्गो महाचलः श्वेत इवोच्चशृङ्गः । (५।१)
sthitaḥ kakudmān iva tīkṣṇaśṛṅgo mahācalaḥ śveta ivoccaśṛṅgaḥ |
हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो विभाति चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः ॥ (५।२)
hastīva jāmbūnadabaddhaśṛṅgo vibhāti candraḥ paripūrṇaśṛṅgaḥ ||
प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रवृद्धरक्षःपिशिताशदोषः । (६।१)
prakāśacandrodayanaṣṭadoṣaḥ pravṛddharakṣaḥpiśitāśadoṣaḥ |
रामाभिरामेरितचित्तदोषः स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः ॥ (६।२)
rāmābhirāmeritacittadoṣaḥ svargaprakāśo bhagavān pradoṣaḥ ||
तन्त्रीस्वनाः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः । (७।१)
tantrīsvanāḥ karṇasukhāḥ pravṛttāḥ svapanti nāryaḥ patibhiḥ suvṛttāḥ |
नक्तंचराश्चापि तथा प्रवृत्ता विहर्तुम् अत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः ॥ (७।२)
naktaṃcarāścāpi tathā pravṛttā vihartum atyadbhutaraudravṛttāḥ ||
मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि रथाश्वभद्रासनसंकुलानि । (८।१)
mattapramattāni samākulāni rathāśvabhadrāsanasaṃkulāni |
वीरश्रिया चापि समाकुलानि ददर्श धीमान् स कपिः कुलानि ॥ (८।२)
vīraśriyā cāpi samākulāni dadarśa dhīmān sa kapiḥ kulāni ||
परस्परं चाधिकम् आक्षिपन्ति भुजांश्च पीनान् अधिविक्षिपन्ति । (९।१)
parasparaṃ cādhikam ākṣipanti bhujāṃśca pīnān adhivikṣipanti |
मत्तप्रलापान् अधिविक्षिपन्ति मत्तानि चान्योन्यम् अधिक्षिपन्ति ॥ (९।२)
mattapralāpān adhivikṣipanti mattāni cānyonyam adhikṣipanti ||
रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति । (१०।१)
rakṣāṃsi vakṣāṃsi ca vikṣipanti gātrāṇi kāntāsu ca vikṣipanti |
ददर्श कान्ताश्च समालपन्ति तथापरास्तत्र पुनः स्वपन्ति ॥ (१०।२)
dadarśa kāntāśca samālapanti tathāparāstatra punaḥ svapanti ||
महागजैश् चापि तथा नदद्भिः सुपूजितैश् चापि तथा सुसद्भिः । (११।१)
mahāgajaiś cāpi tathā nadadbhiḥ supūjitaiś cāpi tathā susadbhiḥ |
रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भिर् ह्रदो भुजङ्गैर् इव निःश्वसद्भिः ॥ (११।२)
rarāja vīraiśca viniḥśvasadbhir hrado bhujaṅgair iva niḥśvasadbhiḥ ||
बुद्धिप्रधानान् रुचिराभिधानान् संश्रद्दधानाञ् जगतः प्रधानान् । (१२।१)
buddhipradhānān rucirābhidhānān saṃśraddadhānāñ jagataḥ pradhānān |
नानाविधानान् रुचिराभिधानान् ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान् ॥ (१२।२)
nānāvidhānān rucirābhidhānān dadarśa tasyāṃ puri yātudhānān ||
ननन्द दृष्ट्वा स च तान् सुरूपान् नानागुणान् आत्मगुणानुरूपान् । (१३।१)
nananda dṛṣṭvā sa ca tān surūpān nānāguṇān ātmaguṇānurūpān |
विद्योतमानान् स च तान् सुरूपान् ददर्श कांश्चिच् च पुनर् विरूपान् ॥ (१३।२)
vidyotamānān sa ca tān surūpān dadarśa kāṃścic ca punar virūpān ||
ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावास् तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः । (१४।१)
tato varārhāḥ suviśuddhabhāvās teṣāṃ striyastatra mahānubhāvāḥ |
प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा ददर्श तारा इव सुप्रभावाः ॥ (१४।२)
priyeṣu pāneṣu ca saktabhāvā dadarśa tārā iva suprabhāvāḥ ||
श्रिया ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा निशीथकाले रमणोपगूढाः । (१५।१)
śriyā jvalantīstrapayopagūḍhā niśīthakāle ramaṇopagūḍhāḥ |
ददर्श काश्चित् प्रमदोपगूढा यथा विहंगाः कुसुमोपगूढाः ॥ (१५।२)
dadarśa kāścit pramadopagūḍhā yathā vihaṃgāḥ kusumopagūḍhāḥ ||
अन्याः पुनर् हर्म्यतलोपविष्टास् तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः । (१६।१)
anyāḥ punar harmyatalopaviṣṭās tatra priyāṅkeṣu sukhopaviṣṭāḥ |
भर्तुः प्रिया धर्मपरा निविष्टा ददर्श धीमान् मदनाभिविष्टाः ॥ (१६।२)
bhartuḥ priyā dharmaparā niviṣṭā dadarśa dhīmān madanābhiviṣṭāḥ ||
अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः काश्चित् परार्ध्यास्तपनीयवर्णाः । (१७।१)
aprāvṛtāḥ kāñcanarājivarṇāḥ kāścit parārdhyāstapanīyavarṇāḥ |
पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः ॥ (१७।२)
punaśca kāścicchaśalakṣmavarṇāḥ kāntaprahīṇā rucirāṅgavarṇāḥ ||
ततः प्रियान् प्राप्य मनोऽभिरामान् सुप्रीतियुक्ताः प्रसमीक्ष्य रामाः । (१८।१)
tataḥ priyān prāpya mano'bhirāmān suprītiyuktāḥ prasamīkṣya rāmāḥ |
गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः ॥ (१८।२)
gṛheṣu hṛṣṭāḥ paramābhirāmā haripravīraḥ sa dadarśa rāmāḥ ||
चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला वक्राक्षिपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः । (१९।१)
candraprakāśāśca hi vaktramālā vakrākṣipakṣmāśca sunetramālāḥ |
विभूषणानां च ददर्श मालाः शतह्रदानाम् इव चारुमालाः ॥ (१९।२)
vibhūṣaṇānāṃ ca dadarśa mālāḥ śatahradānām iva cārumālāḥ ||
न त्वेव सीतां परमाभिजातां पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम् । (२०।१)
na tveva sītāṃ paramābhijātāṃ pathi sthite rājakule prajātām |
लतां प्रफुल्लाम् इव साधुजातां ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम् ॥ (२०।२)
latāṃ praphullām iva sādhujātāṃ dadarśa tanvīṃ manasābhijātām ||
सनातने वर्त्मनि संनिविष्टां रामेक्षणीं तां मदनाभिविष्टाम् । (२१।१)
sanātane vartmani saṃniviṣṭāṃ rāmekṣaṇīṃ tāṃ madanābhiviṣṭām |
भर्तुर् मनः श्रीमद् अनुप्रविष्टां स्त्रीभ्यो वराभ्यश्च सदा विशिष्टाम् ॥ (२१।२)
bhartur manaḥ śrīmad anupraviṣṭāṃ strībhyo varābhyaśca sadā viśiṣṭām ||
उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम् । (२२।१)
uṣṇārditāṃ sānusṛtāsrakaṇṭhīṃ purā varārhottamaniṣkakaṇṭhīm |
सुजातपक्ष्माम् अभिरक्तकण्ठीं वने प्रवृत्ताम् इव नीलकण्ठीम् ॥ (२२।२)
sujātapakṣmām abhiraktakaṇṭhīṃ vane pravṛttām iva nīlakaṇṭhīm ||
अव्यक्तलेखाम् इव चन्द्रलेखां पांसुप्रदिग्धाम् इव हेमलेखाम् । (२३।१)
avyaktalekhām iva candralekhāṃ pāṃsupradigdhām iva hemalekhām |
क्षतप्ररूढाम् इव बाणलेखां वायुप्रभिन्नाम् इव मेघलेखाम् ॥ (२३।२)
kṣataprarūḍhām iva bāṇalekhāṃ vāyuprabhinnām iva meghalekhām ||
सीताम् अपश्यन्मनुजेश्वरस्य रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य । (२४।१)
sītām apaśyanmanujeśvarasya rāmasya patnīṃ vadatāṃ varasya |
बभूव दुःखाभिहतश्चिरस्य प्लवंगमो मन्द इवाचिरस्य ॥ (२४।२)
babhūva duḥkhābhihataścirasya plavaṃgamo manda ivācirasya ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.