Rām, 2, 80
Select a line for its word-by-word analysis.
आचचक्षे ऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः । (१।१)
ācacakṣe 'tha sadbhāvaṃ lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
तं जाग्रतं गुणैर् युक्तं वरचापेषुधारिणम् । (२।१)
taṃ jāgrataṃ guṇair yuktaṃ varacāpeṣudhāriṇam |
भ्रातृगुप्त्यर्थम् अत्यन्तम् अहं लक्ष्मणम् अब्रुवम् ॥ (२।२)
bhrātṛguptyartham atyantam ahaṃ lakṣmaṇam abruvam ||
प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन ॥ (३।२)
pratyāśvasihi śeṣvāsyāṃ sukhaṃ rāghavanandana ||
उचितो ऽयं जनः सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः । (४।१)
ucito 'yaṃ janaḥ sarvo duḥkhānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ |
धर्मात्मंस् तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम् ॥ (४।२)
dharmātmaṃs tasya guptyarthaṃ jāgariṣyāmahe vayam ||
मोत्सुको भूर् ब्रवीम्य् एतद् अप्य् असत्यं तवाग्रतः ॥ (५।२)
motsuko bhūr bravīmy etad apy asatyaṃ tavāgrataḥ ||
अस्य प्रसादाद् आशंसे लोके ऽस्मिन् सुमहद् यशः । (६।१)
asya prasādād āśaṃse loke 'smin sumahad yaśaḥ |
धर्मावाप्तिं च विपुलाम् अर्थावाप्तिं च केवलाम् ॥ (६।२)
dharmāvāptiṃ ca vipulām arthāvāptiṃ ca kevalām ||
रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वैः स्वैर् ज्ञातिभिः सह ॥ (७।२)
rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvaiḥ svair jñātibhiḥ saha ||
न हि मे ऽविदितं किंचिद् वने ऽस्मिंश् चरतः सदा । (८।१)
na hi me 'viditaṃ kiṃcid vane 'smiṃś carataḥ sadā |
चतुरङ्गं ह्य् अपि बलं प्रसहेम वयं युधि ॥ (८।२)
caturaṅgaṃ hy api balaṃ prasahema vayaṃ yudhi ||
शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥ (१०।२)
śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā ||
यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि । (११।१)
yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi |
महता तपसा लब्धो विविधैश् च परिश्रमैः । (१२।१)
mahatā tapasā labdho vividhaiś ca pariśramaiḥ |
अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति । (१३।१)
asmin pravrājite rājā na ciraṃ vartayiṣyati |
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥ (१३।२)
vidhavā medinī nūnaṃ kṣipram eva bhaviṣyati ||
नाशंसे यदि ते सर्वे जीवेयुः शर्वरीम् इमाम् ॥ (१५।२)
nāśaṃse yadi te sarve jīveyuḥ śarvarīm imām ||
जीवेद् अपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया । (१६।१)
jīved api hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā |
दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर् विनशिष्यति ॥ (१६।२)
duḥkhitā yā tu kausalyā vīrasūr vinaśiṣyati ||
अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् अनवाप्य मनोरथम् । (१७।१)
atikrāntam atikrāntam anavāpya manoratham |
राज्ये रामम् अनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ (१७।२)
rājye rāmam anikṣipya pitā me vinaśiṣyati ||
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन् काले ह्य् उपस्थिते । (१८।१)
siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasmin kāle hy upasthite |
प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ (१८।२)
pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam ||
हर्म्यप्रासादसम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम् ॥ (१९।२)
harmyaprāsādasampannāṃ sarvaratnavibhūṣitām ||
सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ (२०।२)
sarvakalyāṇasampūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām ||
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर् मम ॥ (२१।२)
sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ pitur mama ||
निवृत्ते समये ह्य् अस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि ॥ (२२।२)
nivṛtte samaye hy asmin sukhitāḥ praviśemahi ||
अस्मिन् भागीरथीतीरे सुखं संतारितौ मया ॥ (२४।२)
asmin bhāgīrathītīre sukhaṃ saṃtāritau mayā ||
जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ । (२५।१)
jaṭādharau tau drumacīravāsasau mahābalau kuñjarayūthapopamau |
वरेषुचापासिधरौ परंतपौ व्यवेक्षमाणौ सह सीतया गतौ ॥ (२५।२)
vareṣucāpāsidharau paraṃtapau vyavekṣamāṇau saha sītayā gatau ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.