Rām, 4, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
किं दीनाम् अपुरोभागाम् अद्य त्वं नाभिभाषसे ॥ (४।२)
kiṃ dīnām apurobhāgām adya tvaṃ nābhibhāṣase ||
गतासुर् अपि यां गात्रैर् मां विहाय निषेवसे ॥ (६।२)
gatāsur api yāṃ gātrair māṃ vihāya niṣevase ||
व्यक्तम् अन्या त्वया वीर धर्मतः सम्प्रवर्तिता । (७।१)
vyaktam anyā tvayā vīra dharmataḥ sampravartitā |
किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता ॥ (७।२)
kiṣkindheva purī ramyā svargamārge vinirmitā ||
यान्य् अस्माभिस् त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु । (८।१)
yāny asmābhis tvayā sārdhaṃ vaneṣu madhugandhiṣu |
हृदयं सुस्थिरं मह्यं दृष्ट्वा विनिहतं भुवि । (१०।१)
hṛdayaṃ susthiraṃ mahyaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ bhuvi |
यन् न शोकाभिसंतप्तं स्फुटते ऽद्य सहस्रधा ॥ (१०।२)
yan na śokābhisaṃtaptaṃ sphuṭate 'dya sahasradhā ||
सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः । (११।१)
sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ |
यत् तत् तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप ॥ (११।२)
yat tat tasya tvayā vyuṣṭiḥ prāpteyaṃ plavagādhipa ||
निःश्रेयसपरा मोहात् त्वया चाहं विगर्हिता । (१२।१)
niḥśreyasaparā mohāt tvayā cāhaṃ vigarhitā |
यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्रहितैषिणी ॥ (१२।२)
yaiṣābruvaṃ hitaṃ vākyaṃ vānarendrahitaiṣiṇī ||
बलाद् येनावपन्नो ऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम् ॥ (१३।२)
balād yenāvapanno 'si sugrīvasyāvaśo vaśam ||
अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्य् अनाथवत् ॥ (१४।२)
aduḥkhopacitā pūrvaṃ vartayiṣyāmy anāthavat ||
वत्स्यते काम् अवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्छिते ॥ (१५।२)
vatsyate kām avasthāṃ me pitṛvye krodhamūrchite ||
कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम् । (१६।१)
kuruṣva pitaraṃ putra sudṛṣṭaṃ dharmavatsalam |
दुर्लभं दर्शनं त्व् अस्य तव वत्स भविष्यति ॥ (१६।२)
durlabhaṃ darśanaṃ tv asya tava vatsa bhaviṣyati ||
समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व च । (१७।१)
samāśvāsaya putraṃ tvaṃ saṃdeśaṃ saṃdiśasva ca |
मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्य् असि ॥ (१७।२)
mūrdhni cainaṃ samāghrāya pravāsaṃ prasthito hy asi ||
रामेण हि महत् कर्म कृतं त्वाम् अभिनिघ्नता । (१८।१)
rāmeṇa hi mahat karma kṛtaṃ tvām abhinighnatā |
आनृण्यं तु गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे ॥ (१८।२)
ānṛṇyaṃ tu gataṃ tasya sugrīvasya pratiśrave ||
सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे । (१९।१)
sakāmo bhava sugrīva rumāṃ tvaṃ pratipatsyase |
भुङ्क्ष्व राज्यम् अनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस् तव ॥ (१९।२)
bhuṅkṣva rājyam anudvignaḥ śasto bhrātā ripus tava ||
किं माम् एवं विलपतीं प्रेम्णा त्वं नाभिभाषसे । (२०।१)
kiṃ mām evaṃ vilapatīṃ premṇā tvaṃ nābhibhāṣase |
इमाः पश्य वरा बह्वीर् भार्यास् ते वानरेश्वर ॥ (२०।२)
imāḥ paśya varā bahvīr bhāryās te vānareśvara ||
तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश् च ताः । (२१।१)
tasyā vilapitaṃ śrutvā vānaryaḥ sarvataś ca tāḥ |
परिगृह्याङ्गदं दीनं दुःखार्ताः परिचुक्रुशुः ॥ (२१।२)
parigṛhyāṅgadaṃ dīnaṃ duḥkhārtāḥ paricukruśuḥ ||
किम् अङ्गदं साङ्गद वीरबाहो विहाय यास्य् अद्य चिरप्रवासम् । (२२।१)
kim aṅgadaṃ sāṅgada vīrabāho vihāya yāsy adya cirapravāsam |
न युक्तम् एवं गुणसंनिकृष्टं विहाय पुत्रं प्रियपुत्र गन्तुम् ॥ (२२।२)
na yuktam evaṃ guṇasaṃnikṛṣṭaṃ vihāya putraṃ priyaputra gantum ||
किम् अप्रियं ते प्रियचारुवेष कृतं मया नाथ सुतेन वा ते । (२३।१)
kim apriyaṃ te priyacāruveṣa kṛtaṃ mayā nātha sutena vā te |
सहायिनीम् अद्य विहाय वीर यमक्षयं गच्छसि दुर्विनीतम् ॥ (२३।२)
sahāyinīm adya vihāya vīra yamakṣayaṃ gacchasi durvinītam ||
यद्य् अप्रियं किंचिद् असंप्रधार्य कृतं मया स्यात् तव दीर्घबाहो । (२४।१)
yady apriyaṃ kiṃcid asaṃpradhārya kṛtaṃ mayā syāt tava dīrghabāho |
क्षमस्व मे तद्धरिवंशनाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ ॥ (२४।२)
kṣamasva me taddharivaṃśanātha vrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau ||
तथा तु तारा करुणं रुदन्ती भर्तुः समीपे सह वानरीभिः । (२५।१)
tathā tu tārā karuṇaṃ rudantī bhartuḥ samīpe saha vānarībhiḥ |
व्यवस्यत प्रायम् अनिन्द्यवर्णा उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली ॥ (२५।२)
vyavasyata prāyam anindyavarṇā upopaveṣṭuṃ bhuvi yatra vālī ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.