Rām, 5, 55
Select a line for its word-by-word analysis.
सचन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् । (१।१)
sacandrakumudaṃ ramyaṃ sārkakāraṇḍavaṃ śubham |
मारुतस्यालयं श्रीमान् कपिर् व्योमचरो महान् । (५।१)
mārutasyālayaṃ śrīmān kapir vyomacaro mahān |
प्रविशन्न् अभ्रजालानि निष्क्रमंश्च पुनः पुनः । (७।१)
praviśann abhrajālāni niṣkramaṃśca punaḥ punaḥ |
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥ (७।२)
pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate ||
पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान् । (९।१)
parvatendraṃ sunābhaṃ ca samupaspṛśya vīryavān |
स किंचिद् अनुसंप्राप्तः समालोक्य महागिरिम् । (१०।१)
sa kiṃcid anusaṃprāptaḥ samālokya mahāgirim |
बभूवुर् उत्सुकाः सर्वे सुहृद्दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११।२)
babhūvur utsukāḥ sarve suhṛddarśanakāṅkṣiṇaḥ ||
जाम्बवान् स हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः । (१२।१)
jāmbavān sa hariśreṣṭhaḥ prītisaṃhṛṣṭamānasaḥ |
उपामन्त्र्य हरीन् सर्वान् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१२।२)
upāmantrya harīn sarvān idaṃ vacanam abravīt ||
सर्वथा कृतकार्यो ऽसौ हनूमान्नात्र संशयः । (१३।१)
sarvathā kṛtakāryo 'sau hanūmānnātra saṃśayaḥ |
न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत् ॥ (१३।२)
na hyasyākṛtakāryasya nāda evaṃvidho bhavet ||
निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुस्ततस्ततः ॥ (१४।२)
niśamya harayo hṛṣṭāḥ samutpetustatastataḥ ||
प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तं दिदृक्षवः ॥ (१५।२)
prahṛṣṭāḥ samapadyanta hanūmantaṃ didṛkṣavaḥ ||
ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखाः सुपुष्पिताः । (१६।१)
te prītāḥ pādapāgreṣu gṛhya śākhāḥ supuṣpitāḥ |
दृष्ट्वा ते वानराः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा ॥ (१७।२)
dṛṣṭvā te vānarāḥ sarve tasthuḥ prāñjalayastadā ||
ततस्तु वेगवांस्तस्य गिरेर् गिरिनिभः कपिः । (१८।१)
tatastu vegavāṃstasya girer girinibhaḥ kapiḥ |
परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिम् उपागताः । (२०।१)
parivārya ca te sarve parāṃ prītim upāgatāḥ |
प्रत्यर्चयन् हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम् ॥ (२१।२)
pratyarcayan hariśreṣṭhaṃ harayo mārutātmajam ||
विनेदुर् मुदिताः केचिच् चक्रुः किलकिलां तथा । (२२।१)
vinedur muditāḥ kecic cakruḥ kilakilāṃ tathā |
हृष्टाः पादपशाखाश्च आनिन्युर् वानरर्षभाः ॥ (२२।२)
hṛṣṭāḥ pādapaśākhāśca āninyur vānararṣabhāḥ ||
हनूमांस्तु गुरून् वृद्धाञ् जाम्बवत्प्रमुखांस्तदा । (२३।१)
hanūmāṃstu gurūn vṛddhāñ jāmbavatpramukhāṃstadā |
स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः । (२४।१)
sa tābhyāṃ pūjitaḥ pūjyaḥ kapibhiśca prasāditaḥ |
दृष्टा देवीति विक्रान्तः संक्षेपेण न्यवेदयत् ॥ (२४।२)
dṛṣṭā devīti vikrāntaḥ saṃkṣepeṇa nyavedayat ||
हनूमान् अब्रवीद्धृष्टस्तदा तान् वानरर्षभान् । (२६।१)
hanūmān abravīddhṛṣṭastadā tān vānararṣabhān |
रक्ष्यमाणा सुघोराभी राक्षसीभिर् अनिन्दिता । (२७।१)
rakṣyamāṇā sughorābhī rākṣasībhir aninditā |
क्ष्वेडन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः । (२९।१)
kṣveḍantyanye nadantyanye garjantyanye mahābalāḥ |
चक्रुः किलकिलाम् अन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे ॥ (२९।२)
cakruḥ kilakilām anye pratigarjanti cāpare ||
केचिद् उच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः । (३०।१)
kecid ucchritalāṅgūlāḥ prahṛṣṭāḥ kapikuñjarāḥ |
अञ्चितायतदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः ॥ (३०।२)
añcitāyatadīrghāṇi lāṅgūlāni pravivyadhuḥ ||
आप्लुत्य गिरिशृङ्गेभ्यः संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः ॥ (३१।२)
āplutya giriśṛṅgebhyaḥ saṃspṛśanti sma harṣitāḥ ||
उक्तवाक्यं हनूमन्तम् अङ्गदस्तु तदाब्रवीत् । (३२।१)
uktavākyaṃ hanūmantam aṅgadastu tadābravīt |
सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वाचम् अनुत्तमाम् ॥ (३२।२)
sarveṣāṃ harivīrāṇāṃ madhye vācam anuttamām ||
सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित् समो वानर विद्यते । (३३।१)
sattve vīrye na te kaścit samo vānara vidyate |
यद् अवप्लुत्य विस्तीर्णं सागरं पुनर् आगतः ॥ (३३।२)
yad avaplutya vistīrṇaṃ sāgaraṃ punar āgataḥ ||
दिष्ट्या दृष्टा त्वया देवी रामपत्नी यशस्विनी । (३४।१)
diṣṭyā dṛṣṭā tvayā devī rāmapatnī yaśasvinī |
दिष्ट्या त्यक्ष्यति काकुत्स्थः शोकं सीतावियोगजम् ॥ (३४।२)
diṣṭyā tyakṣyati kākutsthaḥ śokaṃ sītāviyogajam ||
ततो ऽङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च वानराः । (३५।१)
tato 'ṅgadaṃ hanūmantaṃ jāmbavantaṃ ca vānarāḥ |
परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाः शिलाः ॥ (३५।२)
parivārya pramuditā bhejire vipulāḥ śilāḥ ||
श्रोतुकामाः समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः । (३६।१)
śrotukāmāḥ samudrasya laṅghanaṃ vānarottamāḥ |
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे हनूमद्वदनोन्मुखाः ॥ (३६।३)
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve hanūmadvadanonmukhāḥ ||
तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान् वानरैर् बहुभिर् वृतः । (३७।१)
tasthau tatrāṅgadaḥ śrīmān vānarair bahubhir vṛtaḥ |
हनूमता कीर्तिमता यशस्विना तथाङ्गदेनाङ्गदबद्धबाहुना । (३८।१)
hanūmatā kīrtimatā yaśasvinā tathāṅgadenāṅgadabaddhabāhunā |
मुदा तदाध्यासितम् उन्नतं महन् महीधराग्रं ज्वलितं श्रियाभवत् ॥ (३८।२)
mudā tadādhyāsitam unnataṃ mahan mahīdharāgraṃ jvalitaṃ śriyābhavat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.