Rām, 5, 49
Select a line for its word-by-word analysis.
तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः । (१।१)
taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavān harisattamaḥ |
वाक्यम् अर्थवद् अव्यग्रस्तम् उवाच दशाननम् ॥ (१।२)
vākyam arthavad avyagrastam uvāca daśānanam ||
राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलम् अब्रवीत् ॥ (२।२)
rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalam abravīt ||
भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः । (३।१)
bhrātuḥ śṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |
धर्मार्थोपहितं वाक्यम् इह चामुत्र च क्षमम् ॥ (३।२)
dharmārthopahitaṃ vākyam iha cāmutra ca kṣamam ||
ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः । (५।१)
jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ |
पितुर् निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ (५।२)
pitur nideśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam ||
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया । (६।१)
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā |
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानम् आश्रितः ॥ (६।२)
rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānam āśritaḥ ||
तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिम् अनुव्रता । (७।१)
tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patim anuvratā |
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ॥ (१०।२)
sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ ||
स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः । (११।१)
sa sītāmārgaṇe vyagraḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ |
हरीन् संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः ॥ (११।२)
harīn saṃpreṣayāmāsa diśaḥ sarvā harīśvaraḥ ||
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते अधश्चोपरि चाम्बरे ॥ (१२।२)
dikṣu sarvāsu mārgante adhaścopari cāmbare ||
समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुर् इहागतः ॥ (१४।३)
samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣur ihāgataḥ ||
तद् भवान् दृष्टधर्मार्थस् तपःकृतपरिग्रहः । (१५।१)
tad bhavān dṛṣṭadharmārthas tapaḥkṛtaparigrahaḥ |
परदारान्महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वम् अर्हसि ॥ (१५।२)
paradārānmahāprājña noparoddhuṃ tvam arhasi ||
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ (१६।२)
mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||
कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् । (१७।१)
kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām |
शराणाम् अग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ॥ (१७।२)
śarāṇām agrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi ||
न चापि त्रिषु लोकेषु राजन् विद्येत कश्चन । (१८।१)
na cāpi triṣu lokeṣu rājan vidyeta kaścana |
राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखम् अवाप्नुयात् ॥ (१८।२)
rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukham avāpnuyāt ||
तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यम् अर्थानुबन्धि च । (१९।१)
tat trikālahitaṃ vākyaṃ dharmyam arthānubandhi ca |
दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यद् इह दुर्लभम् । (२०।१)
dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yad iha durlabham |
उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ॥ (२०।२)
uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ ||
गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्याम् इव पन्नगीम् ॥ (२१।२)
gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyām iva pannagīm ||
विषसंसृष्टम् अत्यर्थं भुक्तम् अन्नम् इवौजसा ॥ (२२।२)
viṣasaṃsṛṣṭam atyarthaṃ bhuktam annam ivaujasā ||
तपःसंतापलब्धस्ते यो ऽयं धर्मपरिग्रहः । (२३।१)
tapaḥsaṃtāpalabdhaste yo 'yaṃ dharmaparigrahaḥ |
न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥ (२३।२)
na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ ||
अवध्यतां तपोभिर् यां भवान् समनुपश्यति । (२४।१)
avadhyatāṃ tapobhir yāṃ bhavān samanupaśyati |
आत्मनः सासुरैर् देवैर् हेतुस्तत्राप्ययं महान् ॥ (२४।२)
ātmanaḥ sāsurair devair hetustatrāpyayaṃ mahān ||
सुग्रीवो न हि देवो ऽयं नासुरो न च मानुषः । (२५।१)
sugrīvo na hi devo 'yaṃ nāsuro na ca mānuṣaḥ |
न राक्षसो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ॥ (२५।२)
na rākṣaso na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ ||
तस्मात् प्राणपरित्राणं कथं राजन् करिष्यसि ॥ (२६।२)
tasmāt prāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājan kariṣyasi ||
तद् एव फलम् अन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ॥ (२७।२)
tad eva phalam anveti dharmaścādharmanāśanaḥ ||
प्राप्तं धर्मफलं तावद् भवता नात्र संशयः । (२८।१)
prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvad bhavatā nātra saṃśayaḥ |
फलम् अस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रम् एव प्रपत्स्यसे ॥ (२८।२)
phalam asyāpyadharmasya kṣipram eva prapatsyase ||
जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा । (२९।१)
janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā |
रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितम् आत्मनः ॥ (२९।२)
rāmasugrīvasakhyaṃ ca budhyasva hitam ātmanaḥ ||
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु विनिश्चयः ॥ (३०।२)
laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu viniścayaḥ ||
उत्सादनम् अमित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ॥ (३१।२)
utsādanam amitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā ||
अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षाद् अपि पुरंदरः । (३२।१)
apakurvan hi rāmasya sākṣād api puraṃdaraḥ |
न सुखं प्राप्नुयाद् अन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ॥ (३२।२)
na sukhaṃ prāpnuyād anyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ ||
यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे । (३३।१)
yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe |
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ॥ (३३।२)
kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm ||
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षमम् आत्मनि चिन्त्यताम् ॥ (३४।२)
svayaṃ skandhāvasaktena kṣamam ātmani cintyatām ||
दह्यमानाम् इमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ॥ (३५।२)
dahyamānām imāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām ||
स सौष्ठवोपेतम् अदीनवादिनः कपेर् निशम्याप्रतिमो ऽप्रियं वचः । (३६।१)
sa sauṣṭhavopetam adīnavādinaḥ kaper niśamyāpratimo 'priyaṃ vacaḥ |
दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत् तस्य वधं महाकपेः ॥ (३६।२)
daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ samādiśat tasya vadhaṃ mahākapeḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.