रामायणRāmāyaṇa

Rām, 5, 49

373 of 606 · 73 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः । (१।१)

taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavān harisattamaḥ |

1.2१.२

वाक्यम् अर्थवद् अव्यग्रस्तम् उवाच दशाननम् ॥ (१।२)

vākyam arthavad avyagrastam uvāca daśānanam ||

2.1२.१

अहं सुग्रीवसंदेशाद् इह प्राप्तस्तवालयम् । (२।१)

ahaṃ sugrīvasaṃdeśād iha prāptastavālayam |

2.2२.२

राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलम् अब्रवीत् ॥ (२।२)

rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalam abravīt ||

3.1३.१

भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः । (३।१)

bhrātuḥ śṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |

3.2३.२

धर्मार्थोपहितं वाक्यम् इह चामुत्र च क्षमम् ॥ (३।२)

dharmārthopahitaṃ vākyam iha cāmutra ca kṣamam ||

4.1४.१

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् । (४।१)

rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān |

4.2४.२

पितेव बन्धुर् लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ॥ (४।२)

piteva bandhur lokasya sureśvarasamadyutiḥ ||

5.1५.१

ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः । (५।१)

jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ |

5.2५.२

पितुर् निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ (५।२)

pitur nideśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam ||

6.1६.१

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया । (६।१)

lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā |

6.2६.२

रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानम् आश्रितः ॥ (६।२)

rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānam āśritaḥ ||

7.1७.१

तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिम् अनुव्रता । (७।१)

tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patim anuvratā |

7.2७.२

वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥ (७।२)

vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ ||

8.1८.१

स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः । (८।१)

sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ |

8.2८.२

ऋश्यमूकम् अनुप्राप्तः सुग्रीवेण च संगतः ॥ (८।२)

ṛśyamūkam anuprāptaḥ sugrīveṇa ca saṃgataḥ ||

9.1९.१

तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् । (९।१)

tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam |

9.2९.२

सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ॥ (९।२)

sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam ||

10.1१०.१

ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् । (१०।१)

tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam |

10.2१०.२

सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ॥ (१०।२)

sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ ||

11.1११.१

स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः । (११।१)

sa sītāmārgaṇe vyagraḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ |

11.2११.२

हरीन् संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः ॥ (११।२)

harīn saṃpreṣayāmāsa diśaḥ sarvā harīśvaraḥ ||

12.1१२.१

तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च । (१२।१)

tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca |

12.2१२.२

दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते अधश्चोपरि चाम्बरे ॥ (१२।२)

dikṣu sarvāsu mārgante adhaścopari cāmbare ||

13.1१३.१

वैनतेयसमाः केचित् केचित् तत्रानिलोपमाः । (१३।१)

vainateyasamāḥ kecit kecit tatrānilopamāḥ |

13.2१३.२

असंगगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ॥ (१३।२)

asaṃgagatayaḥ śīghrā harivīrā mahābalāḥ ||

14.1१४.१

अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः । (१४।१)

ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasaḥ sutaḥ |

14.2१४.२

सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनम् आयतम् । (१४।२)

sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanam āyatam |

14.3१४.३

समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुर् इहागतः ॥ (१४।३)

samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣur ihāgataḥ ||

15.1१५.१

तद् भवान् दृष्टधर्मार्थस् तपःकृतपरिग्रहः । (१५।१)

tad bhavān dṛṣṭadharmārthas tapaḥkṛtaparigrahaḥ |

15.2१५.२

परदारान्महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वम् अर्हसि ॥ (१५।२)

paradārānmahāprājña noparoddhuṃ tvam arhasi ||

16.1१६.१

न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु । (१६।१)

na hi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu |

16.2१६.२

मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ (१६।२)

mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||

17.1१७.१

कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् । (१७।१)

kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām |

17.2१७.२

शराणाम् अग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ॥ (१७।२)

śarāṇām agrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi ||

18.1१८.१

न चापि त्रिषु लोकेषु राजन् विद्येत कश्चन । (१८।१)

na cāpi triṣu lokeṣu rājan vidyeta kaścana |

18.2१८.२

राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखम् अवाप्नुयात् ॥ (१८।२)

rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukham avāpnuyāt ||

19.1१९.१

तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यम् अर्थानुबन्धि च । (१९।१)

tat trikālahitaṃ vākyaṃ dharmyam arthānubandhi ca |

19.2१९.२

मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥ (१९।२)

manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām ||

20.1२०.१

दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यद् इह दुर्लभम् । (२०।१)

dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yad iha durlabham |

20.2२०.२

उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ॥ (२०।२)

uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ ||

21.1२१.१

लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा । (२१।१)

lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokaparāyaṇā |

21.2२१.२

गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्याम् इव पन्नगीम् ॥ (२१।२)

gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyām iva pannagīm ||

22.1२२.१

नेयं जरयितुं शक्या सासुरैर् अमरैर् अपि । (२२।१)

neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurair amarair api |

22.2२२.२

विषसंसृष्टम् अत्यर्थं भुक्तम् अन्नम् इवौजसा ॥ (२२।२)

viṣasaṃsṛṣṭam atyarthaṃ bhuktam annam ivaujasā ||

23.1२३.१

तपःसंतापलब्धस्ते यो ऽयं धर्मपरिग्रहः । (२३।१)

tapaḥsaṃtāpalabdhaste yo 'yaṃ dharmaparigrahaḥ |

23.2२३.२

न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥ (२३।२)

na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ ||

24.1२४.१

अवध्यतां तपोभिर् यां भवान् समनुपश्यति । (२४।१)

avadhyatāṃ tapobhir yāṃ bhavān samanupaśyati |

24.2२४.२

आत्मनः सासुरैर् देवैर् हेतुस्तत्राप्ययं महान् ॥ (२४।२)

ātmanaḥ sāsurair devair hetustatrāpyayaṃ mahān ||

25.1२५.१

सुग्रीवो न हि देवो ऽयं नासुरो न च मानुषः । (२५।१)

sugrīvo na hi devo 'yaṃ nāsuro na ca mānuṣaḥ |

25.2२५.२

न राक्षसो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ॥ (२५।२)

na rākṣaso na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ ||

26.1२६.१

मानुषो राघवो राजन् सुग्रीवश्च हरीश्वरः । (२६।१)

mānuṣo rāghavo rājan sugrīvaśca harīśvaraḥ |

26.2२६.२

तस्मात् प्राणपरित्राणं कथं राजन् करिष्यसि ॥ (२६।२)

tasmāt prāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājan kariṣyasi ||

27.1२७.१

न तु धर्मोपसंहारम् अधर्मफलसंहितम् । (२७।१)

na tu dharmopasaṃhāram adharmaphalasaṃhitam |

27.2२७.२

तद् एव फलम् अन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ॥ (२७।२)

tad eva phalam anveti dharmaścādharmanāśanaḥ ||

28.1२८.१

प्राप्तं धर्मफलं तावद् भवता नात्र संशयः । (२८।१)

prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvad bhavatā nātra saṃśayaḥ |

28.2२८.२

फलम् अस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रम् एव प्रपत्स्यसे ॥ (२८।२)

phalam asyāpyadharmasya kṣipram eva prapatsyase ||

29.1२९.१

जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा । (२९।१)

janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā |

29.2२९.२

रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितम् आत्मनः ॥ (२९।२)

rāmasugrīvasakhyaṃ ca budhyasva hitam ātmanaḥ ||

30.1३०.१

कामं खल्वहम् अप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् । (३०।१)

kāmaṃ khalvaham apyekaḥ savājirathakuñjarām |

30.2३०.२

लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु विनिश्चयः ॥ (३०।२)

laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu viniścayaḥ ||

31.1३१.१

रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसंनिधौ । (३१।१)

rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasaṃnidhau |

31.2३१.२

उत्सादनम् अमित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ॥ (३१।२)

utsādanam amitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā ||

32.1३२.१

अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षाद् अपि पुरंदरः । (३२।१)

apakurvan hi rāmasya sākṣād api puraṃdaraḥ |

32.2३२.२

न सुखं प्राप्नुयाद् अन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ॥ (३२।२)

na sukhaṃ prāpnuyād anyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ ||

33.1३३.१

यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे । (३३।१)

yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe |

33.2३३.२

कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ॥ (३३।२)

kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm ||

34.1३४.१

तद् अलं कालपाशेन सीता विग्रहरूपिणा । (३४।१)

tad alaṃ kālapāśena sītā vigraharūpiṇā |

34.2३४.२

स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षमम् आत्मनि चिन्त्यताम् ॥ (३४।२)

svayaṃ skandhāvasaktena kṣamam ātmani cintyatām ||

35.1३५.१

सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम् । (३५।१)

sītāyāstejasā dagdhāṃ rāmakopaprapīḍitām |

35.2३५.२

दह्यमानाम् इमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ॥ (३५।२)

dahyamānām imāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām ||

36.1३६.१

स सौष्ठवोपेतम् अदीनवादिनः कपेर् निशम्याप्रतिमो ऽप्रियं वचः । (३६।१)

sa sauṣṭhavopetam adīnavādinaḥ kaper niśamyāpratimo 'priyaṃ vacaḥ |

36.2३६.२

दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत् तस्य वधं महाकपेः ॥ (३६।२)

daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ samādiśat tasya vadhaṃ mahākapeḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 5, 49

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit