Rām, 6, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ (१।२)
suvele rāghavaṃ śaile niviṣṭaṃ pratyavedayan ||
चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् । (२।१)
cārāṇāṃ rāvaṇaḥ śrutvā prāptaṃ rāmaṃ mahābalam |
जातोद्वेगो ऽभवत् किंचिच् छार्दूलं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (२।२)
jātodvego 'bhavat kiṃcic chārdūlaṃ vākyam abravīt ||
नासि कच्चिद् अमित्राणां क्रुद्धानां वशम् आगतः ॥ (३।२)
nāsi kaccid amitrāṇāṃ kruddhānāṃ vaśam āgataḥ ||
नापि संभाषितुं शक्याः सम्प्रश्नो ऽत्र न लभ्यते । (६।१)
nāpi saṃbhāṣituṃ śakyāḥ sampraśno 'tra na labhyate |
सर्वतो रक्ष्यते पन्था वानरैः पर्वतोपमैः ॥ (६।२)
sarvato rakṣyate panthā vānaraiḥ parvatopamaiḥ ||
प्रविष्टमात्रे ज्ञातो ऽहं बले तस्मिन्न् अचारिते । (७।१)
praviṣṭamātre jñāto 'haṃ bale tasminn acārite |
जानुभिर् मुष्टिभिर् दन्तैस्तलैश्चाभिहतो भृशम् । (८।१)
jānubhir muṣṭibhir dantaistalaiścābhihato bhṛśam |
परिणीतो ऽस्मि हरिभिर् बलवद्भिर् अमर्षणैः ॥ (८।२)
pariṇīto 'smi haribhir balavadbhir amarṣaṇaiḥ ||
रुधिरादिग्धसर्वाङ्गो विह्वलश्चलितेन्द्रियः ॥ (९।२)
rudhirādigdhasarvāṅgo vihvalaścalitendriyaḥ ||
एष शैलैः शिलाभिश्च पूरयित्वा महार्णवम् । (११।१)
eṣa śailaiḥ śilābhiśca pūrayitvā mahārṇavam |
द्वारम् आश्रित्य लङ्काया रामस्तिष्ठति सायुधः ॥ (११।२)
dvāram āśritya laṅkāyā rāmastiṣṭhati sāyudhaḥ ||
गरुडव्यूहम् आस्थाय सर्वतो हरिभिर् वृतः । (१२।१)
garuḍavyūham āsthāya sarvato haribhir vṛtaḥ |
मां विसृज्य महातेजा लङ्काम् एवाभिवर्तते ॥ (१२।२)
māṃ visṛjya mahātejā laṅkām evābhivartate ||
पुरा प्राकारम् आयाति क्षिप्रम् एकतरं कुरु । (१३।१)
purā prākāram āyāti kṣipram ekataraṃ kuru |
सीतां चास्मै प्रयच्छाशु सुयुद्धं वा प्रदीयताम् ॥ (१३।२)
sītāṃ cāsmai prayacchāśu suyuddhaṃ vā pradīyatām ||
मनसा संततापाथ तच्छ्रुत्वा राक्षसाधिपः । (१४।१)
manasā saṃtatāpātha tacchrutvā rākṣasādhipaḥ |
शार्दूलस्य महद् वाक्यम् अथोवाच स रावणः ॥ (१४।२)
śārdūlasya mahad vākyam athovāca sa rāvaṇaḥ ||
यदि मां प्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः । (१५।१)
yadi māṃ pratiyudhyeran devagandharvadānavāḥ |
नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयाद् अपि ॥ (१५।२)
naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayād api ||
एवम् उक्त्वा महातेजा रावणः पुनर् अब्रवीत् । (१६।१)
evam uktvā mahātejā rāvaṇaḥ punar abravīt |
चारिता भवता सेना के ऽत्र शूराः प्लवंगमाः ॥ (१६।२)
cāritā bhavatā senā ke 'tra śūrāḥ plavaṃgamāḥ ||
कीदृशाः किम्प्रभावाश्च वानरा ये दुरासदाः । (१७।१)
kīdṛśāḥ kimprabhāvāśca vānarā ye durāsadāḥ |
कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च तत्त्वम् आख्याहि राक्षस ॥ (१७।२)
kasya putrāśca pautrāśca tattvam ākhyāhi rākṣasa ||
तत्रात्र प्रतिपत्स्यामि ज्ञात्वा तेषां बलाबलम् । (१८।१)
tatrātra pratipatsyāmi jñātvā teṣāṃ balābalam |
अवश्यं बलसंख्यानं कर्तव्यं युद्धम् इच्छता ॥ (१८।२)
avaśyaṃ balasaṃkhyānaṃ kartavyaṃ yuddham icchatā ||
अथर्क्षरजसः पुत्रो युधि राजन् सुदुर्जयः । (२०।१)
atharkṣarajasaḥ putro yudhi rājan sudurjayaḥ |
गद्गदस्याथ पुत्रो ऽत्र जाम्बवान् इति विश्रुतः ॥ (२०।२)
gadgadasyātha putro 'tra jāmbavān iti viśrutaḥ ||
गद्गदस्यैव पुत्रो ऽन्यो गुरुपुत्रः शतक्रतोः । (२१।१)
gadgadasyaiva putro 'nyo guruputraḥ śatakratoḥ |
सुषेणश्चापि धर्मात्मा पुत्रो धर्मस्य वीर्यवान् । (२२।१)
suṣeṇaścāpi dharmātmā putro dharmasya vīryavān |
सौम्यः सोमात्मजश्चात्र राजन् दधिमुखः कपिः ॥ (२२।२)
saumyaḥ somātmajaścātra rājan dadhimukhaḥ kapiḥ ||
सुमुखो दुर्मुखश्चात्र वेगदर्शी च वानरः । (२३।१)
sumukho durmukhaścātra vegadarśī ca vānaraḥ |
मृत्युर् वानररूपेण नूनं सृष्टः स्वयम्भुवा ॥ (२३।२)
mṛtyur vānararūpeṇa nūnaṃ sṛṣṭaḥ svayambhuvā ||
पुत्रो हुतवहस्याथ नीलः सेनापतिः स्वयम् । (२४।१)
putro hutavahasyātha nīlaḥ senāpatiḥ svayam |
अनिलस्य च पुत्रो ऽत्र हनूमान् इति विश्रुतः ॥ (२४।२)
anilasya ca putro 'tra hanūmān iti viśrutaḥ ||
नप्ता शक्रस्य दुर्धर्षो बलवान् अङ्गदो युवा । (२५।१)
naptā śakrasya durdharṣo balavān aṅgado yuvā |
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ बलिनावश्विसंभवौ ॥ (२५।२)
maindaśca dvividaścobhau balināvaśvisaṃbhavau ||
पुत्रा वैवस्वतस्यात्र पञ्चकालान्तकोपमाः । (२६।१)
putrā vaivasvatasyātra pañcakālāntakopamāḥ |
श्वेतो ज्योतिर्मुखश्चात्र भास्करस्यात्मसंभवौ । (२७।१)
śveto jyotirmukhaścātra bhāskarasyātmasaṃbhavau |
वरुणस्य च पुत्रो ऽथ हेमकूटः प्लवंगमः ॥ (२७।२)
varuṇasya ca putro 'tha hemakūṭaḥ plavaṃgamaḥ ||
विक्रान्तो वेगवान् अत्र वसुपुत्रः सुदुर्धरः ॥ (२८।२)
vikrānto vegavān atra vasuputraḥ sudurdharaḥ ||
दशवानरकोट्यश्च शूराणां युद्धकाङ्क्षिणाम् । (२९।१)
daśavānarakoṭyaśca śūrāṇāṃ yuddhakāṅkṣiṇām |
श्रीमतां देवपुत्राणां शेषान्नाख्यातुम् उत्सहे ॥ (२९।२)
śrīmatāṃ devaputrāṇāṃ śeṣānnākhyātum utsahe ||
वक्तुं न शक्तो रामस्य नरः कश्चिद् गुणान् क्षितौ । (३२।१)
vaktuṃ na śakto rāmasya naraḥ kaścid guṇān kṣitau |
लक्ष्मणश्चात्र धर्मात्मा मातंगानाम् इवर्षभः । (३३।१)
lakṣmaṇaścātra dharmātmā mātaṃgānām ivarṣabhaḥ |
यस्य बाणपथं प्राप्य न जीवेद् अपि वासवः ॥ (३३।२)
yasya bāṇapathaṃ prāpya na jīved api vāsavaḥ ||
राक्षसानां वरिष्ठश्च तव भ्राता विभीषणः । (३४।१)
rākṣasānāṃ variṣṭhaśca tava bhrātā vibhīṣaṇaḥ |
परिगृह्य पुरीं लङ्कां राघवस्य हिते रतः ॥ (३४।२)
parigṛhya purīṃ laṅkāṃ rāghavasya hite rataḥ ||
सुवेले ऽधिष्ठितं शैले शेषकार्ये भवान् गतिः ॥ (३५।२)
suvele 'dhiṣṭhitaṃ śaile śeṣakārye bhavān gatiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.