Rām, 2, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रविविक्तां ततः कक्ष्याम् आससाद पुराणवित् ॥ (१।२)
praviviktāṃ tataḥ kakṣyām āsasāda purāṇavit ||
प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर् युवभिर् मृष्टकुण्डलैः । (२।१)
prāsakārmukabibhradbhir yuvabhir mṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
अप्रमादिभिर् एकाग्रैः स्वनुरक्तैर् अधिष्ठिताम् ॥ (२।२)
apramādibhir ekāgraiḥ svanuraktair adhiṣṭhitām ||
तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलंकृतान् । (३।१)
tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṃkṛtān |
ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान् सुसमाहितान् ॥ (३।२)
dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣān susamāhitān ||
प्रतिवेदितम् आज्ञाय सूतम् अभ्यन्तरं पितुः । (५।१)
prativeditam ājñāya sūtam abhyantaraṃ pituḥ |
ददर्श सूतः पर्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे ॥ (६।२)
dadarśa sūtaḥ paryaṅke sauvarṇe sottaracchade ||
प्राञ्जलिस् तु सुखं पृष्ट्वा विहारशयनासने । (१०।१)
prāñjalis tu sukhaṃ pṛṣṭvā vihāraśayanāsane |
राजपुत्रम् उवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ (१०।२)
rājaputram uvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ ||
कौसल्या सुप्रभा देव पिता त्वां द्रष्टुम् इच्छति । (११।१)
kausalyā suprabhā deva pitā tvāṃ draṣṭum icchati |
महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र माचिरम् ॥ (११।२)
mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra māciram ||
एवम् उक्तस् तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः । (१२।१)
evam uktas tu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ |
मन्त्रयेते ध्रुवं किंचिद् अभिषेचनसंहितम् ॥ (१३।२)
mantrayete dhruvaṃ kiṃcid abhiṣecanasaṃhitam ||
लक्षयित्वा ह्य् अभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा । (१४।१)
lakṣayitvā hy abhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā |
ध्रुवम् अद्यैव मां राजा यौवराज्ये ऽभिषेक्ष्यति ॥ (१५।२)
dhruvam adyaiva māṃ rājā yauvarājye 'bhiṣekṣyati ||
हन्त शीघ्रम् इतो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम् । (१६।१)
hanta śīghram ito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatim |
सह त्वं परिवारेण सुखम् आस्स्व रमस्व च ॥ (१६।२)
saha tvaṃ parivāreṇa sukham āssva ramasva ca ||
आद्वारम् अनुवव्राज मङ्गलान्य् अभिदध्युषी ॥ (१७।२)
ādvāram anuvavrāja maṅgalāny abhidadhyuṣī ||
स सर्वान् अर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च । (१८।१)
sa sarvān arthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca |
मुष्णन्तम् इव चक्षूंषि प्रभया हेमवर्चसम् । (१९।१)
muṣṇantam iva cakṣūṃṣi prabhayā hemavarcasam |
हरियुक्तं सहस्राक्षो रथम् इन्द्र इवाशुगम् । (२०।१)
hariyuktaṃ sahasrākṣo ratham indra ivāśugam |
प्रययौ तूर्णम् आस्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया ॥ (२०।२)
prayayau tūrṇam āsthāya rāghavo jvalitaḥ śriyā ||
निकेतान् निर्ययौ श्रीमान् महाभ्राद् इव चन्द्रमाः ॥ (२१।२)
niketān niryayau śrīmān mahābhrād iva candramāḥ ||
छत्त्रचामरपाणिस् तु लक्ष्मणो राघवानुजः । (२२।१)
chattracāmarapāṇis tu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ |
जुगोप भ्रातरं भ्राता रथम् आस्थाय पृष्ठतः ॥ (२२।२)
jugopa bhrātaraṃ bhrātā ratham āsthāya pṛṣṭhataḥ ||
स राघवस् तत्र कथाप्रलापं शुश्राव लोकस्य समागतस्य । (२४।१)
sa rāghavas tatra kathāpralāpaṃ śuśrāva lokasya samāgatasya |
आत्माधिकारा विविधाश् च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य ॥ (२४।२)
ātmādhikārā vividhāś ca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya pure janasya ||
एष श्रियं गच्छति राघवो ऽद्य राजप्रसादाद् विपुलाङ्गम् इष्यन् । (२५।१)
eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo 'dya rājaprasādād vipulāṅgam iṣyan |
एते वयं सर्वसमृद्धकामा येषाम् अयं नो भविता प्रशास्ता । (२५।२)
ete vayaṃ sarvasamṛddhakāmā yeṣām ayaṃ no bhavitā praśāstā |
लाभो जनस्यास्य यद् एष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रम् इदं चिराय ॥ (२५।३)
lābho janasyāsya yad eṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭram idaṃ cirāya ||
स घोषवद्भिश् च हयैः सनागैः पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः । (२६।१)
sa ghoṣavadbhiś ca hayaiḥ sanāgaiḥ puraḥsaraiḥ svastikasūtamāgadhaiḥ |
महीयमानः प्रवरैश् च वादकैर् अभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ (२६।२)
mahīyamānaḥ pravaraiś ca vādakair abhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau ||
करेणुमातंगरथाश्वसंकुलं महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरम् । (२७।१)
kareṇumātaṃgarathāśvasaṃkulaṃ mahājanaughaiḥ paripūrṇacatvaram |
प्रभूतरत्नं बहुपण्यसंचयं ददर्श रामो रुचिरं महापथम् ॥ (२७।२)
prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasaṃcayaṃ dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.