Rām, 1, 75
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुत्वा तज् जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस् तदा । (१।१)
śrutvā taj jāmadagnyasya vākyaṃ dāśarathis tadā |
गौरवाद् यन्त्रितकथः पितू रामम् अथाब्रवीत् ॥ (१।२)
gauravād yantritakathaḥ pitū rāmam athābravīt ||
श्रुतवान् अस्मि यत् कर्म कृतवान् असि भार्गव । (२।१)
śrutavān asmi yat karma kṛtavān asi bhārgava |
अनुरुध्यामहे ब्रह्मन् पितुर् आनृण्यम् आस्थितः ॥ (२।२)
anurudhyāmahe brahman pitur ānṛṇyam āsthitaḥ ||
इत्य् उक्त्वा राघवः क्रुद्धो भार्गवस्य वरायुधम् । (४।१)
ity uktvā rāghavaḥ kruddho bhārgavasya varāyudham |
शरं च प्रतिसंगृह्य हस्ताल् लघुपराक्रमः ॥ (४।२)
śaraṃ ca pratisaṃgṛhya hastāl laghuparākramaḥ ||
जामदग्न्यं ततो रामं रामः क्रुद्धो ऽब्रवीद् वचः ॥ (५।२)
jāmadagnyaṃ tato rāmaṃ rāmaḥ kruddho 'bravīd vacaḥ ||
ब्राह्मणो ऽसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन च । (६।१)
brāhmaṇo 'sīti pūjyo me viśvāmitrakṛtena ca |
तस्माच् छक्तो न ते राम मोक्तुं प्राणहरं शरम् ॥ (६।२)
tasmāc chakto na te rāma moktuṃ prāṇaharaṃ śaram ||
लोकान् अप्रतिमान् वापि हनिष्यामि यद् इच्छसि ॥ (७।२)
lokān apratimān vāpi haniṣyāmi yad icchasi ||
न ह्य् अयं वैष्णवो दिव्यः शरः परपुरंजयः । (८।१)
na hy ayaṃ vaiṣṇavo divyaḥ śaraḥ parapuraṃjayaḥ |
वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणाः सुराः । (९।१)
varāyudhadharaṃ rāmaṃ draṣṭuṃ sarṣigaṇāḥ surāḥ |
यक्षराक्षसनागाश् च तद् द्रष्टुं महद् अद्भुतम् ॥ (१०।२)
yakṣarākṣasanāgāś ca tad draṣṭuṃ mahad adbhutam ||
निर्वीर्यो जामदग्न्यो ऽसौ रमो रामम् उदैक्षत ॥ (११।२)
nirvīryo jāmadagnyo 'sau ramo rāmam udaikṣata ||
तेजोभिर् हतवीर्यत्वाज् जामदग्न्यो जडीकृतः । (१२।१)
tejobhir hatavīryatvāj jāmadagnyo jaḍīkṛtaḥ |
रामं कमलपत्त्राक्षं मन्दं मन्दम् उवाच ह ॥ (१२।२)
rāmaṃ kamalapattrākṣaṃ mandaṃ mandam uvāca ha ||
विषये मे न वस्तव्यम् इति मां काश्यपो ऽब्रवीत् ॥ (१३।२)
viṣaye me na vastavyam iti māṃ kāśyapo 'bravīt ||
सो ऽहं गुरुवचः कुर्वन् पृथिव्यां न वसे निशाम् । (१४।१)
so 'haṃ guruvacaḥ kurvan pṛthivyāṃ na vase niśām |
इति प्रतिज्ञा काकुत्स्थ कृता वै काश्यपस्य ह ॥ (१४।२)
iti pratijñā kākutstha kṛtā vai kāśyapasya ha ||
तद् इमां त्वं गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव । (१५।१)
tad imāṃ tvaṃ gatiṃ vīra hantuṃ nārhasi rāghava |
मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥ (१५।२)
manojavaṃ gamiṣyāmi mahendraṃ parvatottamam ||
लोकास् त्व् अप्रतिमा राम निर्जितास् तपसा मया । (१६।१)
lokās tv apratimā rāma nirjitās tapasā mayā |
जहि ताञ् शरमुख्येन मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥ (१६।२)
jahi tāñ śaramukhyena mā bhūt kālasya paryayaḥ ||
अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम् । (१७।१)
akṣayyaṃ madhuhantāraṃ jānāmi tvāṃ sureśvaram |
धनुषो ऽस्य परामर्शात् स्वस्ति ते ऽस्तु परंतप ॥ (१७।२)
dhanuṣo 'sya parāmarśāt svasti te 'stu paraṃtapa ||
त्वाम् अप्रतिमकर्माणम् अप्रतिद्वन्द्वम् आहवे ॥ (१८।२)
tvām apratimakarmāṇam apratidvandvam āhave ||
न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुम् अर्हति । (१९।१)
na ceyaṃ mama kākutstha vrīḍā bhavitum arhati |
त्वया त्रैलोक्यनाथेन यद् अहं विमुखीकृतः ॥ (१९।२)
tvayā trailokyanāthena yad ahaṃ vimukhīkṛtaḥ ||
शरम् अप्रतिमं राम मोक्तुम् अर्हसि सुव्रत । (२०।१)
śaram apratimaṃ rāma moktum arhasi suvrata |
शरमोक्षे गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥ (२०।२)
śaramokṣe gamiṣyāmi mahendraṃ parvatottamam ||
तथा ब्रुवति रामे तु जामदग्न्ये प्रतापवान् । (२१।१)
tathā bruvati rāme tu jāmadagnye pratāpavān |
रामो दाशरथिः श्रीमांश् चिक्षेप शरम् उत्तमम् ॥ (२१।२)
rāmo dāśarathiḥ śrīmāṃś cikṣepa śaram uttamam ||
सुराः सर्षिगणा रामं प्रशशंसुर् उदायुधम् ॥ (२२।२)
surāḥ sarṣigaṇā rāmaṃ praśaśaṃsur udāyudham ||
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्यः प्रशस्य च । (२३।१)
rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyaḥ praśasya ca |
ततः प्रदक्षिणीकृत्य जगामात्मगतिं प्रभुः ॥ (२३।२)
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya jagāmātmagatiṃ prabhuḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.