Rām, 2, 24
Select a line for its word-by-word analysis.
एवम् उक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी । (१।१)
evam uktā tu vaidehī priyārhā priyavādinī |
प्रणयाद् एव संक्रुद्धा भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
praṇayād eva saṃkruddhā bhartāram idam abravīt ||
आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस् तथा स्नुषा । (२।१)
āryaputra pitā mātā bhrātā putras tathā snuṣā |
स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्वं भाग्यम् उपासते ॥ (२।२)
svāni puṇyāni bhuñjānāḥ svaṃ svaṃ bhāgyam upāsate ||
भर्तुर् भाग्यं तु भार्यैका प्राप्नोति पुरुषर्षभ । (३।१)
bhartur bhāgyaṃ tu bhāryaikā prāpnoti puruṣarṣabha |
अतश् चैवाहम् आदिष्टा वने वस्तव्यम् इत्य् अपि ॥ (३।२)
ataś caivāham ādiṣṭā vane vastavyam ity api ||
यदि त्वं प्रस्थितो दुर्गं वनम् अद्यैव राघव । (५।१)
yadi tvaṃ prasthito durgaṃ vanam adyaiva rāghava |
अग्रतस् ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुशकण्टकान् ॥ (५।२)
agratas te gamiṣyāmi mṛdnantī kuśakaṇṭakān ||
नय मां वीर विश्रब्धः पापं मयि न विद्यते ॥ (६।२)
naya māṃ vīra viśrabdhaḥ pāpaṃ mayi na vidyate ||
सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते ॥ (७।२)
sarvāvasthāgatā bhartuḥ pādacchāyā viśiṣyate ||
अनुशिष्टास्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम् । (८।१)
anuśiṣṭāsmi mātrā ca pitrā ca vividhāśrayam |
नास्मि सम्प्रति वक्तव्या वर्तितव्यं यथा मया ॥ (८।२)
nāsmi samprati vaktavyā vartitavyaṃ yathā mayā ||
अचिन्तयन्ती त्रींल् लोकांश् चिन्तयन्ती पतिव्रतम् ॥ (९।२)
acintayantī trīṃl lokāṃś cintayantī pativratam ||
शुश्रूषमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी । (१०।१)
śuśrūṣamāṇā te nityaṃ niyatā brahmacāriṇī |
त्वं हि कर्तुं वने शक्तो राम सम्परिपालनम् । (११।१)
tvaṃ hi kartuṃ vane śakto rāma samparipālanam |
न ते दुःखं करिष्यामि निवसन्ती सह त्वया ॥ (१२।२)
na te duḥkhaṃ kariṣyāmi nivasantī saha tvayā ||
द्रष्टुं सर्वत्र निर्भीता त्वया नाथेन धीमता ॥ (१३।२)
draṣṭuṃ sarvatra nirbhītā tvayā nāthena dhīmatā ||
हंसकारण्डवाकीर्णाः पद्मिनीः साधुपुष्पिताः । (१४।१)
haṃsakāraṇḍavākīrṇāḥ padminīḥ sādhupuṣpitāḥ |
इच्छेयं सुखिनी द्रष्टुं त्वया वीरेण संगता ॥ (१४।२)
iccheyaṃ sukhinī draṣṭuṃ tvayā vīreṇa saṃgatā ||
स्वर्गे ऽपि च विना वासो भविता यदि राघव । (१६।१)
svarge 'pi ca vinā vāso bhavitā yadi rāghava |
त्वया मम नरव्याघ्र नाहं तम् अपि रोचये ॥ (१६।२)
tvayā mama naravyāghra nāhaṃ tam api rocaye ||
अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमं मृगायुतं वानरवारणैर् युतम् । (१७।१)
ahaṃ gamiṣyāmi vanaṃ sudurgamaṃ mṛgāyutaṃ vānaravāraṇair yutam |
वने निवत्स्यामि यथा पितुर् गृहे तवैव पादाव् उपगृह्य संमता ॥ (१७।२)
vane nivatsyāmi yathā pitur gṛhe tavaiva pādāv upagṛhya saṃmatā ||
अनन्यभावाम् अनुरक्तचेतसं त्वया वियुक्तां मरणाय निश्चिताम् । (१८।१)
ananyabhāvām anuraktacetasaṃ tvayā viyuktāṃ maraṇāya niścitām |
नयस्व मां साधु कुरुष्व याचनां न ते मयातो गुरुता भविष्यति ॥ (१८।२)
nayasva māṃ sādhu kuruṣva yācanāṃ na te mayāto gurutā bhaviṣyati ||
तथा ब्रुवाणाम् अपि धर्मवत्सलो न च स्म सीतां नृवरो निनीषति । (१९।१)
tathā bruvāṇām api dharmavatsalo na ca sma sītāṃ nṛvaro ninīṣati |
उवाच चैनां बहु संनिवर्तने वने निवासस्य च दुःखितां प्रति ॥ (१९।२)
uvāca caināṃ bahu saṃnivartane vane nivāsasya ca duḥkhitāṃ prati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.