Rām, 6, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह । (१।१)
atha rāmaḥ prasannātmā śrutvā vāyusutasya ha |
प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवान् आत्मनि स्थितम् ॥ (१।२)
pratyabhāṣata durdharṣaḥ śrutavān ātmani sthitam ||
ममापि तु विवक्षास्ति काचित् प्रति विभीषणम् । (२।१)
mamāpi tu vivakṣāsti kācit prati vibhīṣaṇam |
श्रुतम् इच्छामि तत् सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः ॥ (२।२)
śrutam icchāmi tat sarvaṃ bhavadbhiḥ śreyasi sthitaiḥ ||
मित्रभावेन सम्प्राप्तं न त्यजेयं कथंचन । (३।१)
mitrabhāvena samprāptaṃ na tyajeyaṃ kathaṃcana |
दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सताम् एतद् अगर्हितम् ॥ (३।२)
doṣo yadyapi tasya syāt satām etad agarhitam ||
रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः । (४।१)
rāmasya vacanaṃ śrutvā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ |
प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिचोदितः ॥ (४।२)
pratyabhāṣata kākutsthaṃ sauhārdenābhicoditaḥ ||
यत् त्वम् आर्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान् सत्पथे स्थितः ॥ (५।२)
yat tvam āryaṃ prabhāṣethāḥ sattvavān satpathe sthitaḥ ||
मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धं वेत्ति विभीषणम् । (६।१)
mama cāpyantarātmāyaṃ śuddhaṃ vetti vibhīṣaṇam |
तस्मात् क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव । (७।१)
tasmāt kṣipraṃ sahāsmābhistulyo bhavatu rāghava |
विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः ॥ (७।२)
vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ sakhitvaṃ cābhyupaitu naḥ ||
स सुग्रीवस्य तद् वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च । (८।१)
sa sugrīvasya tad vākyaṃ rāmaḥ śrutvā vimṛśya ca |
सूक्ष्मम् अप्यहितं कर्तुं ममाशक्तः कथंचन ॥ (९।२)
sūkṣmam apyahitaṃ kartuṃ mamāśaktaḥ kathaṃcana ||
पिशाचान् दानवान् यक्षान् पृथिव्यां चैव राक्षसान् । (१०।१)
piśācān dānavān yakṣān pṛthivyāṃ caiva rākṣasān |
अङ्गुल्यग्रेण तान् हन्याम् इच्छन् हरिगणेश्वर ॥ (१०।२)
aṅgulyagreṇa tān hanyām icchan harigaṇeśvara ||
अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर् निमन्त्रितः ॥ (११।२)
arcitaśca yathānyāyaṃ svaiśca māṃsair nimantritaḥ ||
स हि तं प्रतिजग्राह भार्या हर्तारम् आगतम् । (१२।१)
sa hi taṃ pratijagrāha bhāryā hartāram āgatam |
कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर् मद्विधो जनः ॥ (१२।२)
kapoto vānaraśreṣṭha kiṃ punar madvidho janaḥ ||
शृणु गाथां पुरा गीतां धर्मिष्ठां सत्यवादिना ॥ (१३।२)
śṛṇu gāthāṃ purā gītāṃ dharmiṣṭhāṃ satyavādinā ||
न हन्याद् आनृशंस्यार्थम् अपि शत्रुं परंतप ॥ (१४।२)
na hanyād ānṛśaṃsyārtham api śatruṃ paraṃtapa ||
आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः । (१५।१)
ārto vā yadi vā dṛptaḥ pareṣāṃ śaraṇaṃ gataḥ |
अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना ॥ (१५।२)
ariḥ prāṇān parityajya rakṣitavyaḥ kṛtātmanā ||
स चेद् भयाद् वा मोहाद् वा कामाद् वापि न रक्षति । (१६।१)
sa ced bhayād vā mohād vā kāmād vāpi na rakṣati |
स्वया शक्त्या यथातत्त्वं तत् पापं लोकगर्हितम् ॥ (१६।२)
svayā śaktyā yathātattvaṃ tat pāpaṃ lokagarhitam ||
आदाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेद् अरक्षितः ॥ (१७।२)
ādāya sukṛtaṃ tasya sarvaṃ gacched arakṣitaḥ ||
एवं दोषो महान् अत्र प्रपन्नानाम् अरक्षणे । (१८।१)
evaṃ doṣo mahān atra prapannānām arakṣaṇe |
करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर् वचनम् उत्तमम् । (१९।१)
kariṣyāmi yathārthaṃ tu kaṇḍor vacanam uttamam |
धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात् तु फलोदये ॥ (१९।२)
dharmiṣṭhaṃ ca yaśasyaṃ ca svargyaṃ syāt tu phalodaye ||
अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम ॥ (२०।२)
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmyetad vrataṃ mama ||
आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तम् अस्याभयं मया । (२१।१)
ānayainaṃ hariśreṣṭha dattam asyābhayaṃ mayā |
विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम् ॥ (२१।२)
vibhīṣaṇo vā sugrīva yadi vā rāvaṇaḥ svayam ||
ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य तद्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः । (२२।१)
tatastu sugrīvavaco niśamya taddharīśvareṇābhihitaṃ nareśvaraḥ |
विभीषणेनाशु जगाम संगमं पतत्रिराजेन यथा पुरंदरः ॥ (२२।२)
vibhīṣaṇenāśu jagāma saṃgamaṃ patatrirājena yathā puraṃdaraḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.