Rām, 6, 25
Select a line for its word-by-word analysis.
ततस्तस्या हितं सख्याश्चिकीर्षन्ती सखी वचः । (२।१)
tatastasyā hitaṃ sakhyāścikīrṣantī sakhī vacaḥ |
उत्सहेयम् अहं गत्वा त्वद्वाक्यम् असितेक्षणे । (३।१)
utsaheyam ahaṃ gatvā tvadvākyam asitekṣaṇe |
निवेद्य कुशलं रामे प्रतिच्छन्ना निवर्तितुम् ॥ (३।२)
nivedya kuśalaṃ rāme praticchannā nivartitum ||
एवं ब्रुवाणां तां सीता सरमां पुनर् अब्रवीत् । (५।१)
evaṃ bruvāṇāṃ tāṃ sītā saramāṃ punar abravīt |
समर्था गगनं गन्तुम् अपि वा त्वं रसातलम् । (६।१)
samarthā gaganaṃ gantum api vā tvaṃ rasātalam |
मत्प्रियं यदि कर्तव्यं यदि बुद्धिः स्थिरा तव । (७।१)
matpriyaṃ yadi kartavyaṃ yadi buddhiḥ sthirā tava |
ज्ञातुम् इच्छामि तं गत्वा किं करोतीति रावणः ॥ (७।२)
jñātum icchāmi taṃ gatvā kiṃ karotīti rāvaṇaḥ ||
तर्जापयति मां नित्यं भर्त्सापयति चासकृत् । (९।१)
tarjāpayati māṃ nityaṃ bhartsāpayati cāsakṛt |
राक्षसीभिः सुघोराभिर् या मां रक्षन्ति नित्यशः ॥ (९।२)
rākṣasībhiḥ sughorābhir yā māṃ rakṣanti nityaśaḥ ||
उद्विग्ना शङ्किता चास्मि न च स्वस्थं मनो मम । (१०।१)
udvignā śaṅkitā cāsmi na ca svasthaṃ mano mama |
यदि नाम कथा तस्य निश्चितं वापि यद् भवेत् । (११।१)
yadi nāma kathā tasya niścitaṃ vāpi yad bhavet |
निवेदयेथाः सर्वं तत् परो मे स्याद् अनुग्रहः ॥ (११।२)
nivedayethāḥ sarvaṃ tat paro me syād anugrahaḥ ||
सा त्वेवं ब्रुवतीं सीतां सरमा वल्गुभाषिणी । (१२।१)
sā tvevaṃ bruvatīṃ sītāṃ saramā valgubhāṣiṇī |
उवाच वचनं तस्याः स्पृशन्ती बाष्पविक्लवम् ॥ (१२।२)
uvāca vacanaṃ tasyāḥ spṛśantī bāṣpaviklavam ||
एष ते यद्यभिप्रायस्तस्माद् गच्छामि जानकि । (१३।१)
eṣa te yadyabhiprāyastasmād gacchāmi jānaki |
गृह्य शत्रोर् अभिप्रायम् उपावृत्तां च पश्य माम् ॥ (१३।२)
gṛhya śatror abhiprāyam upāvṛttāṃ ca paśya mām ||
एवम् उक्त्वा ततो गत्वा समीपं तस्य रक्षसः । (१४।१)
evam uktvā tato gatvā samīpaṃ tasya rakṣasaḥ |
शुश्राव कथितं तस्य रावणस्य समन्त्रिणः ॥ (१४।२)
śuśrāva kathitaṃ tasya rāvaṇasya samantriṇaḥ ||
सा श्रुत्वा निश्चयं तस्य निश्चयज्ञा दुरात्मनः । (१५।१)
sā śrutvā niścayaṃ tasya niścayajñā durātmanaḥ |
सा प्रविष्टा पुनस्तत्र ददर्श जनकात्मजाम् । (१६।१)
sā praviṣṭā punastatra dadarśa janakātmajām |
प्रतीक्षमाणां स्वाम् एव भ्रष्टपद्माम् इव श्रियम् ॥ (१६।२)
pratīkṣamāṇāṃ svām eva bhraṣṭapadmām iva śriyam ||
तां तु सीता पुनः प्राप्तां सरमां वल्गुभाषिणीम् । (१७।१)
tāṃ tu sītā punaḥ prāptāṃ saramāṃ valgubhāṣiṇīm |
परिष्वज्य च सुस्निग्धं ददौ च स्वयम् आसनम् ॥ (१७।२)
pariṣvajya ca susnigdhaṃ dadau ca svayam āsanam ||
इहासीना सुखं सर्वम् आख्याहि मम तत्त्वतः । (१८।१)
ihāsīnā sukhaṃ sarvam ākhyāhi mama tattvataḥ |
क्रूरस्य निश्चयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ (१८।२)
krūrasya niścayaṃ tasya rāvaṇasya durātmanaḥ ||
कथितं सर्वम् आचष्ट रावणस्य समन्त्रिणः ॥ (१९।२)
kathitaṃ sarvam ācaṣṭa rāvaṇasya samantriṇaḥ ||
जनन्या राक्षसेन्द्रो वै त्वन्मोक्षार्थं बृहद्वचः । (२०।१)
jananyā rākṣasendro vai tvanmokṣārthaṃ bṛhadvacaḥ |
अविद्धेन च वैदेहि मन्त्रिवृद्धेन बोधितः ॥ (२०।२)
aviddhena ca vaidehi mantrivṛddhena bodhitaḥ ||
दीयताम् अभिसत्कृत्य मनुजेन्द्राय मैथिली । (२१।१)
dīyatām abhisatkṛtya manujendrāya maithilī |
निदर्शनं ते पर्याप्तं जनस्थाने यद् अद्भुतम् ॥ (२१।२)
nidarśanaṃ te paryāptaṃ janasthāne yad adbhutam ||
वधं च रक्षसां युद्धे कः कुर्यान्मानुषो भुवि ॥ (२२।२)
vadhaṃ ca rakṣasāṃ yuddhe kaḥ kuryānmānuṣo bhuvi ||
एवं स मन्त्रिवृद्धैश्च मात्रा च बहु भाषितः । (२३।१)
evaṃ sa mantrivṛddhaiśca mātrā ca bahu bhāṣitaḥ |
न त्वाम् उत्सहते मोक्तुम् अर्थम् अर्थपरो यथा ॥ (२३।२)
na tvām utsahate moktum artham arthaparo yathā ||
नोत्सहत्यमृतो मोक्तुं युद्धे त्वाम् इति मैथिलि । (२४।१)
notsahatyamṛto moktuṃ yuddhe tvām iti maithili |
सामात्यस्य नृशंसस्य निश्चयो ह्येष वर्तते ॥ (२४।२)
sāmātyasya nṛśaṃsasya niścayo hyeṣa vartate ||
तद् एषा सुस्थिरा बुद्धिर् मृत्युलोभाद् उपस्थिता । (२५।१)
tad eṣā susthirā buddhir mṛtyulobhād upasthitā |
भयान्न शक्तस्त्वां मोक्तुम् अनिरस्तस्तु संयुगे । (२५।२)
bhayānna śaktastvāṃ moktum anirastastu saṃyuge |
राक्षसानां च सर्वेषाम् आत्मनश्च वधेन हि ॥ (२५।३)
rākṣasānāṃ ca sarveṣām ātmanaśca vadhena hi ||
निहत्य रावणं संख्ये सर्वथा निशितैः शरैः । (२६।१)
nihatya rāvaṇaṃ saṃkhye sarvathā niśitaiḥ śaraiḥ |
प्रतिनेष्यति रामस्त्वाम् अयोध्याम् असितेक्षणे ॥ (२६।२)
pratineṣyati rāmastvām ayodhyām asitekṣaṇe ||
एतस्मिन्न् अन्तरे शब्दो भेरीशङ्खसमाकुलः । (२७।१)
etasminn antare śabdo bherīśaṅkhasamākulaḥ |
श्रुतो वै सर्वसैन्यानां कम्पयन् धरणीतलम् ॥ (२७।२)
śruto vai sarvasainyānāṃ kampayan dharaṇītalam ||
श्रुत्वा तु तं वानरसैन्यशब्दं लङ्कागता राक्षसराजभृत्याः । (२८।१)
śrutvā tu taṃ vānarasainyaśabdaṃ laṅkāgatā rākṣasarājabhṛtyāḥ |
नष्टौजसो दैन्यपरीतचेष्टाः श्रेयो न पश्यन्ति नृपस्य दोषैः ॥ (२८।२)
naṣṭaujaso dainyaparītaceṣṭāḥ śreyo na paśyanti nṛpasya doṣaiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.