Rām, 1, 25
Select a line for its word-by-word analysis.
राघवः प्राञ्जलिर् भूत्वा प्रत्युवाच दृढव्रतः ॥ (१।२)
rāghavaḥ prāñjalir bhūtvā pratyuvāca dṛḍhavrataḥ ||
अनुशिष्टो ऽस्म्य् अयोध्यायां गुरुमध्ये महात्मना । (३।१)
anuśiṣṭo 'smy ayodhyāyāṃ gurumadhye mahātmanā |
सो ऽहं पितुर् वचः श्रुत्वा शासनाद् ब्रह्मवादिनः । (४।१)
so 'haṃ pitur vacaḥ śrutvā śāsanād brahmavādinaḥ |
एवम् उक्त्वा धनुर्मध्ये बद्ध्वा मुष्टिम् अरिंदमः । (६।१)
evam uktvā dhanurmadhye baddhvā muṣṭim ariṃdamaḥ |
ज्याशब्दम् अकरोत् तीव्रं दिशः शब्देन पूरयन् ॥ (६।२)
jyāśabdam akarot tīvraṃ diśaḥ śabdena pūrayan ||
तं शब्दम् अभिनिध्याय राक्षसी क्रोधमूर्छिता । (८।१)
taṃ śabdam abhinidhyāya rākṣasī krodhamūrchitā |
श्रुत्वा चाभ्यद्रवद् वेगाद् यतः शब्दो विनिःसृतः ॥ (८।२)
śrutvā cābhyadravad vegād yataḥ śabdo viniḥsṛtaḥ ||
तां दृष्ट्वा राघवः क्रुद्धां विकृतां विकृताननाम् । (९।१)
tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ kruddhāṃ vikṛtāṃ vikṛtānanām |
प्रमाणेनातिवृद्धां च लक्ष्मणं सो ऽभ्यभाषत ॥ (९।२)
pramāṇenātivṛddhāṃ ca lakṣmaṇaṃ so 'bhyabhāṣata ||
पश्य लक्ष्मण यक्षिण्या भैरवं दारुणं वपुः । (१०।१)
paśya lakṣmaṇa yakṣiṇyā bhairavaṃ dāruṇaṃ vapuḥ |
भिद्येरन् दर्शनाद् अस्या भीरूणां हृदयानि च ॥ (१०।२)
bhidyeran darśanād asyā bhīrūṇāṃ hṛdayāni ca ||
विनिवृत्तां करोम्य् अद्य हृतकर्णाग्रनासिकाम् ॥ (११।२)
vinivṛttāṃ karomy adya hṛtakarṇāgranāsikām ||
न ह्य् एनाम् उत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम् । (१२।१)
na hy enām utsahe hantuṃ strīsvabhāvena rakṣitām |
वीर्यं चास्या गतिं चापि हनिष्यामीति मे मतिः ॥ (१२।२)
vīryaṃ cāsyā gatiṃ cāpi haniṣyāmīti me matiḥ ||
एवं ब्रुवाणे रामे तु ताटका क्रोधमूर्छिता । (१३।१)
evaṃ bruvāṇe rāme tu tāṭakā krodhamūrchitā |
उद्यम्य बाहू गर्जन्ती रामम् एवाभ्यधावत ॥ (१३।२)
udyamya bāhū garjantī rāmam evābhyadhāvata ||
ताम् आपतन्तीं वेगेन विक्रान्ताम् अशनीम् इव । (१४।१)
tām āpatantīṃ vegena vikrāntām aśanīm iva |
तां हतां भीमसंकाशां दृष्ट्वा सुरपतिस् तदा । (१५।१)
tāṃ hatāṃ bhīmasaṃkāśāṃ dṛṣṭvā surapatis tadā |
साधु साध्व् इति काकुत्स्थं सुराश् च समपूजयन् ॥ (१५।२)
sādhu sādhv iti kākutsthaṃ surāś ca samapūjayan ||
सुराश् च सर्वे संहृष्टा विश्वामित्रम् अथाब्रुवन् ॥ (१६।२)
surāś ca sarve saṃhṛṣṭā viśvāmitram athābruvan ||
मुने कौशिके भद्रं ते सेन्द्राः सर्वे मरुद्गणाः । (१७।१)
mune kauśike bhadraṃ te sendrāḥ sarve marudgaṇāḥ |
प्रजापतेर् भृशाश्वस्य पुत्रान् सत्यपराक्रमान् । (१८।१)
prajāpater bhṛśāśvasya putrān satyaparākramān |
पात्रभूतश् च ते ब्रह्मंस् तवानुगमने धृतः । (१९।१)
pātrabhūtaś ca te brahmaṃs tavānugamane dhṛtaḥ |
कर्तव्यं च महत् कर्म सुराणां राजसूनुना ॥ (१९।२)
kartavyaṃ ca mahat karma surāṇāṃ rājasūnunā ||
एवम् उक्त्वा सुराः सर्वे हृष्टा जग्मुर् यथागतम् । (२०।१)
evam uktvā surāḥ sarve hṛṣṭā jagmur yathāgatam |
विश्वामित्रं पूजयित्वा ततः संध्या प्रवर्तते ॥ (२०।२)
viśvāmitraṃ pūjayitvā tataḥ saṃdhyā pravartate ||
मूर्ध्नि रामम् उपाघ्राय इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२१।२)
mūrdhni rāmam upāghrāya idaṃ vacanam abravīt ||
श्वः प्रभाते गमिष्यामस् तद् आश्रमपदं मम ॥ (२२।२)
śvaḥ prabhāte gamiṣyāmas tad āśramapadaṃ mama ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.