Rām, 7, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
सुकेशं धार्मिकं दृष्ट्वा वरलब्धं च राक्षसं । (१।१)
sukeśaṃ dhārmikaṃ dṛṣṭvā varalabdhaṃ ca rākṣasaṃ |
ग्रामणीर् नाम गन्धर्वो विश्वावसुसमप्रभः ॥ (१।२)
grāmaṇīr nāma gandharvo viśvāvasusamaprabhaḥ ||
तां सुकेशाय धर्मेण ददौ दक्षः श्रियं यथा ॥ (२।२)
tāṃ sukeśāya dharmeṇa dadau dakṣaḥ śriyaṃ yathā ||
वरदानकृतैश्वर्यं सा तं प्राप्य पतिं प्रियम् । (३।१)
varadānakṛtaiśvaryaṃ sā taṃ prāpya patiṃ priyam |
आसीद् देववती तुष्टा धनं प्राप्येव निर्धनः ॥ (३।२)
āsīd devavatī tuṣṭā dhanaṃ prāpyeva nirdhanaḥ ||
त्रींस्त्रिनेत्रसमान् पुत्रान् राक्षसान् राक्षसाधिपः । (५।२)
trīṃstrinetrasamān putrān rākṣasān rākṣasādhipaḥ |
माल्यवन्तं सुमालिं च मालिं च बलिनां वरम् ॥ (५।३)
mālyavantaṃ sumāliṃ ca māliṃ ca balināṃ varam ||
त्रयो लोका इवाव्यग्राः स्थितास्त्रय इवाग्नयः । (६।१)
trayo lokā ivāvyagrāḥ sthitāstraya ivāgnayaḥ |
त्रयो मन्त्रा इवात्युग्रास्त्रयो घोरा इवामयाः ॥ (६।२)
trayo mantrā ivātyugrāstrayo ghorā ivāmayāḥ ||
वरप्राप्तिं पितुस्ते तु ज्ञात्वैश्वर्यं ततो महत् । (८।१)
varaprāptiṃ pituste tu jñātvaiśvaryaṃ tato mahat |
तपस्तप्तुं गता मेरुं भ्रातरः कृतनिश्चयाः ॥ (८।२)
tapastaptuṃ gatā meruṃ bhrātaraḥ kṛtaniścayāḥ ||
सत्यार्जवदमोपेतैस्तपोभिर् भुवि दुष्करैः । (१०।१)
satyārjavadamopetaistapobhir bhuvi duṣkaraiḥ |
संतापयन्तस्त्रींल् लोकान् सदेवासुरमानुषान् ॥ (१०।२)
saṃtāpayantastrīṃl lokān sadevāsuramānuṣān ||
ततो विभुश्चतुर्वक्त्रो विमानवरम् आस्थितः । (११।१)
tato vibhuścaturvaktro vimānavaram āsthitaḥ |
सुकेशपुत्रान् आमन्त्र्य वरदो ऽस्मीत्यभाषत ॥ (११।२)
sukeśaputrān āmantrya varado 'smītyabhāṣata ||
ब्रह्माणं वरदं ज्ञात्वा सेन्द्रैर् देवगणैर् वृतम् । (१२।१)
brahmāṇaṃ varadaṃ jñātvā sendrair devagaṇair vṛtam |
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे वेपमाना इव द्रुमाः ॥ (१२।२)
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve vepamānā iva drumāḥ ||
प्रभविष्णवो भवामेति परस्परम् अनुव्रताः ॥ (१३।३)
prabhaviṣṇavo bhavāmeti parasparam anuvratāḥ ||
एवं भविष्यतीत्युक्त्वा सुकेशतनयान् प्रभुः । (१४।१)
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā sukeśatanayān prabhuḥ |
प्रययौ ब्रह्मलोकाय ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः ॥ (१४।२)
prayayau brahmalokāya brahmā brāhmaṇavatsalaḥ ||
वरं लब्ध्वा ततः सर्वे राम रात्रिंचरास्तदा । (१५।१)
varaṃ labdhvā tataḥ sarve rāma rātriṃcarāstadā |
सुरासुरान् प्रबाधन्ते वरदानात् सुनिर्भयाः ॥ (१५।२)
surāsurān prabādhante varadānāt sunirbhayāḥ ||
तैर् वध्यमानास्त्रिदशाः सर्षिसंघाः सचारणाः । (१६।१)
tair vadhyamānāstridaśāḥ sarṣisaṃghāḥ sacāraṇāḥ |
त्रातारं नाधिगच्छन्ति निरयस्था यथा नराः ॥ (१६।२)
trātāraṃ nādhigacchanti nirayasthā yathā narāḥ ||
अथ ते विश्वकर्माणं शिल्पिनां वरम् अव्ययम् । (१७।१)
atha te viśvakarmāṇaṃ śilpināṃ varam avyayam |
अस्माकम् अपि तावत् त्वं गृहं कुरु महामते ॥ (१८।२)
asmākam api tāvat tvaṃ gṛhaṃ kuru mahāmate ||
हिमवन्तं समाश्रित्य मेरुं मन्दरम् एव वा । (१९।१)
himavantaṃ samāśritya meruṃ mandaram eva vā |
महेश्वरगृहप्रख्यं गृहं नः क्रियतां महत् ॥ (१९।२)
maheśvaragṛhaprakhyaṃ gṛhaṃ naḥ kriyatāṃ mahat ||
विश्वकर्मा ततस्तेषां राक्षसानां महाभुजः । (२०।१)
viśvakarmā tatasteṣāṃ rākṣasānāṃ mahābhujaḥ |
दक्षिणस्योदधेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्वतः । (२१।१)
dakṣiṇasyodadhestīre trikūṭo nāma parvataḥ |
शिखरे तस्य शैलस्य मध्यमे ऽम्बुदसंनिभे । (२१।२)
śikhare tasya śailasya madhyame 'mbudasaṃnibhe |
शकुनैर् अपि दुष्प्रापे टङ्कच्छिन्नचतुर्दिशि ॥ (२१।३)
śakunair api duṣprāpe ṭaṅkacchinnacaturdiśi ||
त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा स्वर्णप्राकारतोरणा । (२२।१)
triṃśadyojanavistīrṇā svarṇaprākāratoraṇā |
मया लङ्केति नगरी शक्राज्ञप्तेन निर्मिता ॥ (२२।२)
mayā laṅketi nagarī śakrājñaptena nirmitā ||
तस्यां वसत दुर्धर्षाः पुर्यां राक्षससत्तमाः । (२३।१)
tasyāṃ vasata durdharṣāḥ puryāṃ rākṣasasattamāḥ |
लङ्कादुर्गं समासाद्य राक्षसैर् बहुभिर् वृताः । (२४।१)
laṅkādurgaṃ samāsādya rākṣasair bahubhir vṛtāḥ |
भविष्यथ दुराधर्षाः शत्रूणां शत्रुसूदनाः ॥ (२४।२)
bhaviṣyatha durādharṣāḥ śatrūṇāṃ śatrusūdanāḥ ||
विश्वकर्मवचः श्रुत्वा ततस्ते राम राक्षसाः । (२५।१)
viśvakarmavacaḥ śrutvā tataste rāma rākṣasāḥ |
सहस्रानुचरा गत्वा लङ्कां ताम् अवसन् पुरीम् ॥ (२५।२)
sahasrānucarā gatvā laṅkāṃ tām avasan purīm ||
दृढप्राकारपरिखां हैमैर् गृहशतैर् वृताम् । (२६।१)
dṛḍhaprākāraparikhāṃ haimair gṛhaśatair vṛtām |
लङ्काम् अवाप्य ते हृष्टा विहरन्ति निशाचराः ॥ (२६।२)
laṅkām avāpya te hṛṣṭā viharanti niśācarāḥ ||
तस्याः कन्यात्रयं ह्यासीद् धीश्रीकीर्तिसमद्युति ॥ (२७।२)
tasyāḥ kanyātrayaṃ hyāsīd dhīśrīkīrtisamadyuti ||
ज्येष्ठक्रमेण सा तेषां राक्षसानाम् अराक्षसी । (२८।१)
jyeṣṭhakrameṇa sā teṣāṃ rākṣasānām arākṣasī |
कन्यास्ताः प्रददौ हृष्टा पूर्णचन्द्रनिभाननाः ॥ (२८।२)
kanyāstāḥ pradadau hṛṣṭā pūrṇacandranibhānanāḥ ||
त्रयाणां राक्षसेन्द्राणां तिस्रो गन्धर्वकन्यकाः । (२९।१)
trayāṇāṃ rākṣasendrāṇāṃ tisro gandharvakanyakāḥ |
मात्रा दत्ता महाभागा नक्षत्रे भगदैवते ॥ (२९।२)
mātrā dattā mahābhāgā nakṣatre bhagadaivate ||
भार्याभिः सह चिक्रीडुर् अप्सरोभिर् इवामराः ॥ (३०।२)
bhāryābhiḥ saha cikrīḍur apsarobhir ivāmarāḥ ||
तत्र माल्यवतो भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी । (३१।१)
tatra mālyavato bhāryā sundarī nāma sundarī |
स तस्यां जनयामास यद् अपत्यं निबोध तत् ॥ (३१।२)
sa tasyāṃ janayāmāsa yad apatyaṃ nibodha tat ||
वज्रमुष्टिर् विरूपाक्षो दुर्मुखश्चैव राक्षसः । (३२।१)
vajramuṣṭir virūpākṣo durmukhaścaiva rākṣasaḥ |
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च मत्तोन्मत्तौ तथैव च । (३२।२)
suptaghno yajñakopaśca mattonmattau tathaiva ca |
अनला चाभवत् कन्या सुन्दर्यां राम सुन्दरी ॥ (३२।३)
analā cābhavat kanyā sundaryāṃ rāma sundarī ||
सुमालिनो ऽपि भार्यासीत् पूर्णचन्द्रनिभानना । (३३।१)
sumālino 'pi bhāryāsīt pūrṇacandranibhānanā |
नाम्ना केतुमती नाम प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी ॥ (३३।२)
nāmnā ketumatī nāma prāṇebhyo 'pi garīyasī ||
प्रहस्तो ऽकम्पनैश्चैव विकटः कालकार्मुकः । (३५।१)
prahasto 'kampanaiścaiva vikaṭaḥ kālakārmukaḥ |
धूम्राक्षश्चाथ दण्डश्च सुपार्श्वश्च महाबलः ॥ (३५।२)
dhūmrākṣaścātha daṇḍaśca supārśvaśca mahābalaḥ ||
संह्रादिः प्रघसश्चैव भासकर्णश्च राक्षसः । (३६।१)
saṃhrādiḥ praghasaścaiva bhāsakarṇaśca rākṣasaḥ |
राका पुष्पोत्कटा चैव कैकसी च शुचिस्मिता । (३६।२)
rākā puṣpotkaṭā caiva kaikasī ca śucismitā |
कुम्भीनसी च इत्येते सुमालेः प्रसवाः स्मृताः ॥ (३६।३)
kumbhīnasī ca ityete sumāleḥ prasavāḥ smṛtāḥ ||
भार्यासीत् पद्मपत्राक्षी स्वक्षी यक्षीवरोपमा ॥ (३७।२)
bhāryāsīt padmapatrākṣī svakṣī yakṣīvaropamā ||
सुमालेर् अनुजस्तस्यां जनयामास यत् प्रभो । (३८।१)
sumāler anujastasyāṃ janayāmāsa yat prabho |
अपत्यं कथ्यमानं तन्मया त्वं शृणु राघव ॥ (३८।२)
apatyaṃ kathyamānaṃ tanmayā tvaṃ śṛṇu rāghava ||
ततस्तु ते राक्षसपुंगवास्त्रयो निशाचरैः पुत्रशतैश्च संवृताः । (४०।१)
tatastu te rākṣasapuṃgavāstrayo niśācaraiḥ putraśataiśca saṃvṛtāḥ |
सुरान् सहेन्द्रान् ऋषिनागदानवान् बबाधिरे ते बलवीर्यदर्पिताः ॥ (४०।२)
surān sahendrān ṛṣināgadānavān babādhire te balavīryadarpitāḥ ||
जगद् भ्रमन्तो ऽनिलवद् दुरासदा रणे च मृत्युप्रतिमाः समाहिताः । (४१।१)
jagad bhramanto 'nilavad durāsadā raṇe ca mṛtyupratimāḥ samāhitāḥ |
वरप्रदानाद् अभिगर्विता भृशं क्रतुक्रियाणां प्रशमंकराः सदा ॥ (४१।२)
varapradānād abhigarvitā bhṛśaṃ kratukriyāṇāṃ praśamaṃkarāḥ sadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.