Rām, 5, 61
Select a line for its word-by-word analysis.
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥ (१।२)
dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyam etad uvāca ha ||
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात् त्वं पादयोः पतितो मम । (२।१)
uttiṣṭhottiṣṭha kasmāt tvaṃ pādayoḥ patito mama |
उत्थाय च महाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखो ऽब्रवीत् ॥ (३।२)
utthāya ca mahāprājño vākyaṃ dadhimukho 'bravīt ||
वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तत् तु वानरैः ॥ (४।२)
vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tat tu vānaraiḥ ||
मधून्यचिन्तयित्वेमान् भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥ (५।२)
madhūnyacintayitvemān bhakṣayanti pibanti ca ||
शिष्टम् अत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे । (६।१)
śiṣṭam atrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare |
निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुवौ वै दर्शयन्ति हि ॥ (६।२)
nivāryamāṇāste sarve bhruvau vai darśayanti hi ||
इमे हि संरब्धतरास्तथा तैः सम्प्रधर्षिताः । (७।१)
ime hi saṃrabdhatarāstathā taiḥ sampradharṣitāḥ |
वारयन्तो वनात् तस्मात् क्रुद्धैर् वानरपुंगवैः ॥ (७।२)
vārayanto vanāt tasmāt kruddhair vānarapuṃgavaiḥ ||
ततस्तैर् बहुभिर् वीरैर् वानरैर् वानरर्षभाः । (८।१)
tatastair bahubhir vīrair vānarair vānararṣabhāḥ |
संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः संप्रचालिताः ॥ (८।२)
saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ saṃpracālitāḥ ||
पाणिभिर् निहताः केचित् केचिज् जानुभिर् आहताः । (९।१)
pāṇibhir nihatāḥ kecit kecij jānubhir āhatāḥ |
प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥ (९।२)
prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ ||
एवम् एते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि । (१०।१)
evam ete hatāḥ śūrāstvayi tiṣṭhati bhartari |
कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते ॥ (१०।२)
kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate ||
एवं विज्ञाप्यमानं तु सुग्रीवं वानरर्षभम् । (११।१)
evaṃ vijñāpyamānaṃ tu sugrīvaṃ vānararṣabham |
अपृच्छत् तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ (११।२)
apṛcchat taṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā ||
किम् अयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः । (१२।१)
kim ayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ |
कं चार्थम् अभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१२।२)
kaṃ cārtham abhinirdiśya duḥkhito vākyam abravīt ||
एवम् उक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना । (१३।१)
evam uktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ (१३।२)
lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||
आर्य लक्ष्मण संप्राह वीरो दधिमुखः कपिः । (१४।१)
ārya lakṣmaṇa saṃprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ |
अङ्गदप्रमुखैर् वीरैर् भक्षितं मधु वानरैः ॥ (१४।२)
aṅgadapramukhair vīrair bhakṣitaṃ madhu vānaraiḥ ||
नैषाम् अकृतकृत्यानाम् ईदृशः स्याद् उपक्रमः । (१५।१)
naiṣām akṛtakṛtyānām īdṛśaḥ syād upakramaḥ |
वनं यथाभिपन्नं तैः साधितं कर्म वानरैः ॥ (१५।२)
vanaṃ yathābhipannaṃ taiḥ sādhitaṃ karma vānaraiḥ ||
न ह्यन्यः साधने हेतुः कर्मणो ऽस्य हनूमतः ॥ (१६।२)
na hyanyaḥ sādhane hetuḥ karmaṇo 'sya hanūmataḥ ||
व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ॥ (१७।२)
vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam ||
जाम्बवान् यत्र नेता स्याद् अङ्गदस्य बलेश्वरः । (१८।१)
jāmbavān yatra netā syād aṅgadasya baleśvaraḥ |
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिर् अन्यथा ॥ (१८।२)
hanūmāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatir anyathā ||
अङ्गदप्रमुखैर् वीरैर् हतं मधुवनं किल । (१९।१)
aṅgadapramukhair vīrair hataṃ madhuvanaṃ kila |
विचिन्त्य दक्षिणाम् आशाम् आगतैर् हरिपुंगवैः ॥ (१९।२)
vicintya dakṣiṇām āśām āgatair haripuṃgavaiḥ ||
आगतैश्च प्रविष्टं तद् यथा मधुवनं हि तैः । (२०।१)
āgataiśca praviṣṭaṃ tad yathā madhuvanaṃ hi taiḥ |
धर्षितं च वनं कृत्स्नम् उपयुक्तं च वानरैः । (२०।२)
dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnam upayuktaṃ ca vānaraiḥ |
वारिताः सहिताः पालास्तथा जानुभिर् आहताः ॥ (२०।३)
vāritāḥ sahitāḥ pālāstathā jānubhir āhatāḥ ||
एतदर्थम् अयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवाग् इह । (२१।१)
etadartham ayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāg iha |
नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ॥ (२१।२)
nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ ||
दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः । (२२।१)
dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ |
न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ । (२३।१)
na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha |
वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर् वनौकसः ॥ (२३।२)
vanaṃ dattavaraṃ divyaṃ dharṣayeyur vanaukasaḥ ||
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः । (२४।१)
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇaḥ saharāghavaḥ |
श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् ॥ (२४।२)
śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām ||
प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महायशाः । (२५।१)
prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ |
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्तु प्रहृष्य च । (२५।२)
śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvastu prahṛṣya ca |
वनपालं पुनर् वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ॥ (२५।३)
vanapālaṃ punar vākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata ||
प्रीतो ऽस्मि सौम्य यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः । (२६।१)
prīto 'smi saumya yad bhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ |
मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम् ॥ (२६।२)
marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām ||
इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान् शाखामृगांस्तान्मृगराजदर्पान् । (२७।१)
icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān śākhāmṛgāṃstānmṛgarājadarpān |
द्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥ (२७।२)
draṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.