Rām, 3, 12
Select a line for its word-by-word analysis.
राम प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते परितुष्टो ऽस्मि लक्ष्मण । (१।१)
rāma prīto 'smi bhadraṃ te parituṣṭo 'smi lakṣmaṇa |
अभिवादयितुं यन् मां प्राप्तौ स्थः सह सीतया ॥ (१।२)
abhivādayituṃ yan māṃ prāptau sthaḥ saha sītayā ||
व्यक्तम् उत्कण्ठते चापि मैथिली जनकात्मजा ॥ (२।२)
vyaktam utkaṇṭhate cāpi maithilī janakātmajā ||
प्राज्यदोषं वनं प्राप्ता भर्तृस्नेहप्रचोदिता ॥ (३।२)
prājyadoṣaṃ vanaṃ prāptā bhartṛsnehapracoditā ||
दुष्करं कृतवत्य् एषा वने त्वाम् अनुगच्छती ॥ (४।२)
duṣkaraṃ kṛtavaty eṣā vane tvām anugacchatī ||
एषा हि प्रकृतिः स्त्रीणाम् आसृष्टे रघुनन्दन । (५।१)
eṣā hi prakṛtiḥ strīṇām āsṛṣṭe raghunandana |
समस्थम् अनुरज्यन्ते विषमस्थं त्यजन्ति च ॥ (५।२)
samastham anurajyante viṣamasthaṃ tyajanti ca ||
शतह्रदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णतां तथा । (६।१)
śatahradānāṃ lolatvaṃ śastrāṇāṃ tīkṣṇatāṃ tathā |
गरुडानिलयोः शैघ्र्यम् अनुगच्छन्ति योषितः ॥ (६।२)
garuḍānilayoḥ śaighryam anugacchanti yoṣitaḥ ||
इयं तु भवतो भार्या दोषैर् एतैर् विवर्जिता । (७।१)
iyaṃ tu bhavato bhāryā doṣair etair vivarjitā |
श्लाघ्या च व्यपदेश्या च यथा देवी ह्य् अरुन्धती ॥ (७।२)
ślāghyā ca vyapadeśyā ca yathā devī hy arundhatī ||
वैदेह्या चानया राम वत्स्यसि त्वम् अरिंदम ॥ (८।२)
vaidehyā cānayā rāma vatsyasi tvam ariṃdama ||
उवाच प्रश्रितं वाक्यम् ऋषिं दीप्तम् इवानलम् ॥ (९।२)
uvāca praśritaṃ vākyam ṛṣiṃ dīptam ivānalam ||
धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगवः । (१०।१)
dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yasya me munipuṃgavaḥ |
गुणैः सभ्रातृभार्यस्य वरदः परितुष्यति ॥ (१०।२)
guṇaiḥ sabhrātṛbhāryasya varadaḥ parituṣyati ||
किं तु व्यादिश मे देशं सोदकं बहुकाननम् । (११।१)
kiṃ tu vyādiśa me deśaṃ sodakaṃ bahukānanam |
यत्राश्रमपदं कृत्वा वसेयं निरतः सुखम् ॥ (११।२)
yatrāśramapadaṃ kṛtvā vaseyaṃ nirataḥ sukham ||
ततो ऽब्रवीन् मुनिश्रेष्ठः श्रुत्वा रामस्य भाषितम् । (१२।१)
tato 'bravīn muniśreṣṭhaḥ śrutvā rāmasya bhāṣitam |
ध्यात्वा मुहूर्तं धर्मात्मा धीरो धीरतरं वचः ॥ (१२।२)
dhyātvā muhūrtaṃ dharmātmā dhīro dhīrataraṃ vacaḥ ||
देशो बहुमृगः श्रीमान् पञ्चवट्य् अभिविश्रुतः ॥ (१३।२)
deśo bahumṛgaḥ śrīmān pañcavaṭy abhiviśrutaḥ ||
तत्र गत्वाश्रमपदं कृत्वा सौमित्रिणा सह । (१४।१)
tatra gatvāśramapadaṃ kṛtvā saumitriṇā saha |
रमस्व त्वं पितुर् वाक्यं यथोक्तम् अनुपालयन् ॥ (१४।२)
ramasva tvaṃ pitur vākyaṃ yathoktam anupālayan ||
विदितो ह्य् एष वृत्तान्तो मम सर्वस् तवानघ । (१५।१)
vidito hy eṣa vṛttānto mama sarvas tavānagha |
हृदयस्थश् च ते छन्दो विज्ञातस् तपसा मया । (१६।१)
hṛdayasthaś ca te chando vijñātas tapasā mayā |
अतश् च त्वाम् अहं ब्रूमि गच्छ पञ्चवटीम् इति । (१७।१)
ataś ca tvām ahaṃ brūmi gaccha pañcavaṭīm iti |
स हि रम्यो वनोद्देशो मैथिली तत्र रंस्यते ॥ (१७।२)
sa hi ramyo vanoddeśo maithilī tatra raṃsyate ||
गोदावर्याः समीपे च मैथिली तत्र रंस्यते ॥ (१८।२)
godāvaryāḥ samīpe ca maithilī tatra raṃsyate ||
प्राज्यमूलफलैश् चैव नानाद्विजगणैर् युतः । (१९।१)
prājyamūlaphalaiś caiva nānādvijagaṇair yutaḥ |
विविक्तश् च महाबाहो पुण्यो रम्यस् तथैव च ॥ (१९।२)
viviktaś ca mahābāho puṇyo ramyas tathaiva ca ||
अपि चात्र वसन् रामस् तापसान् पालयिष्यसि ॥ (२०।२)
api cātra vasan rāmas tāpasān pālayiṣyasi ||
उत्तरेणास्य गन्तव्यं न्यग्रोधम् अभिगच्छता ॥ (२१।२)
uttareṇāsya gantavyaṃ nyagrodham abhigacchatā ||
ख्यातः पञ्चवटीत्य् एव नित्यपुष्पितकाननः ॥ (२२।२)
khyātaḥ pañcavaṭīty eva nityapuṣpitakānanaḥ ||
अगस्त्येनैवम् उक्तस् तु रामः सौमित्रिणा सह । (२३।१)
agastyenaivam uktas tu rāmaḥ saumitriṇā saha |
सत्कृत्यामन्त्रयामास तम् ऋषिं सत्यवादिनम् ॥ (२३।२)
satkṛtyāmantrayāmāsa tam ṛṣiṃ satyavādinam ||
गृहीतचापौ तु नराधिपात्मजौ विषक्ततूणी समरेष्व् अकातरौ । (२५।१)
gṛhītacāpau tu narādhipātmajau viṣaktatūṇī samareṣv akātarau |
यथोपदिष्टेन पथा महर्षिणा प्रजग्मतुः पञ्चवटीं समाहितौ ॥ (२५।२)
yathopadiṣṭena pathā maharṣiṇā prajagmatuḥ pañcavaṭīṃ samāhitau ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.