Rām, 3, 67
Select a line for its word-by-word analysis.
रूपम् आसीन् ममाचिन्त्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । (१।२)
rūpam āsīn mamācintyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam |
यथा सोमस्य शक्रस्य सूर्यस्य च यथा वपुः ॥ (१।३)
yathā somasya śakrasya sūryasya ca yathā vapuḥ ||
सो ऽहं रूपम् इदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत् । (२।१)
so 'haṃ rūpam idaṃ kṛtvā lokavitrāsanaṃ mahat |
संचिन्वन् विविधं वन्यं रूपेणानेन धर्षितः ॥ (३।२)
saṃcinvan vividhaṃ vanyaṃ rūpeṇānena dharṣitaḥ ||
तेनाहम् उक्तः प्रेक्ष्यैवं घोरशापाभिधायिना । (४।१)
tenāham uktaḥ prekṣyaivaṃ ghoraśāpābhidhāyinā |
स मया याचितः क्रुद्धः शापस्यान्तो भवेद् इति । (५।१)
sa mayā yācitaḥ kruddhaḥ śāpasyānto bhaved iti |
यदा छित्त्वा भुजौ रामस् त्वां दहेद् विजने वने । (६।१)
yadā chittvā bhujau rāmas tvāṃ dahed vijane vane |
तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वम् एव विपुलं शुभम् ॥ (६।२)
tadā tvaṃ prāpsyase rūpaṃ svam eva vipulaṃ śubham ||
श्रिया विराजितं पुत्रं दनोस् त्वं विद्धि लक्ष्मण । (७।१)
śriyā virājitaṃ putraṃ danos tvaṃ viddhi lakṣmaṇa |
इन्द्रकोपाद् इदं रूपं प्राप्तम् एवं रणाजिरे ॥ (७।२)
indrakopād idaṃ rūpaṃ prāptam evaṃ raṇājire ||
दीर्घम् आयुः स मे प्रादात् ततो मां विभ्रमो ऽस्पृशत् ॥ (८।२)
dīrgham āyuḥ sa me prādāt tato māṃ vibhramo 'spṛśat ||
दीर्घम् आयुर् मया प्राप्तं किं मे शक्रः करिष्यति । (९।१)
dīrgham āyur mayā prāptaṃ kiṃ me śakraḥ kariṣyati |
इत्य् एवं बुद्धिम् आस्थाय रणे शक्रम् अधर्षयम् ॥ (९।२)
ity evaṃ buddhim āsthāya raṇe śakram adharṣayam ||
सक्थिनी च शिरश् चैव शरीरे संप्रवेशितम् ॥ (१०।२)
sakthinī ca śiraś caiva śarīre saṃpraveśitam ||
पितामहवचः सत्यं तद् अस्त्व् इति ममाब्रवीत् ॥ (११।२)
pitāmahavacaḥ satyaṃ tad astv iti mamābravīt ||
वज्रेणाभिहतः कालं सुदीर्घम् अपि जीवितुम् ॥ (१२।२)
vajreṇābhihataḥ kālaṃ sudīrgham api jīvitum ||
एवम् उक्तस् तु मे शक्रो बाहू योजनम् आयतौ । (१३।१)
evam uktas tu me śakro bāhū yojanam āyatau |
प्रादाद् आस्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रम् अकल्पयत् ॥ (१३।२)
prādād āsyaṃ ca me kukṣau tīkṣṇadaṃṣṭram akalpayat ||
सो ऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां समाकृष्य वनेचरान् । (१४।१)
so 'haṃ bhujābhyāṃ dīrghābhyāṃ samākṛṣya vanecarān |
सिंहद्विपमृगव्याघ्रान् भक्षयामि समन्ततः ॥ (१४।२)
siṃhadvipamṛgavyāghrān bhakṣayāmi samantataḥ ||
स तु माम् अब्रवीद् इन्द्रो यदा रामः सलक्ष्मणः । (१५।१)
sa tu mām abravīd indro yadā rāmaḥ salakṣmaṇaḥ |
छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गं गमिष्यसि ॥ (१५।२)
chetsyate samare bāhū tadā svargaṃ gamiṣyasi ||
स त्वं रामो ऽसि भद्रं ते नाहम् अन्येन राघव । (१६।१)
sa tvaṃ rāmo 'si bhadraṃ te nāham anyena rāghava |
शक्यो हन्तुं यथातत्त्वम् एवम् उक्तं महर्षिणा ॥ (१६।२)
śakyo hantuṃ yathātattvam evam uktaṃ maharṣiṇā ||
मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतो ऽग्निना ॥ (१७।२)
mitraṃ caivopadekṣyāmi yuvābhyāṃ saṃskṛto 'gninā ||
एवम् उक्तस् तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः । (१८।१)
evam uktas tu dharmātmā danunā tena rāghavaḥ |
निष्क्रान्तस्य जनस्थानात् सह भ्रात्रा यथासुखम् ॥ (१९।२)
niṣkrāntasya janasthānāt saha bhrātrā yathāsukham ||
नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः । (२०।१)
nāmamātraṃ tu jānāmi na rūpaṃ tasya rakṣasaḥ |
निवासं वा प्रभावं वा वयं तस्य न विद्महे ॥ (२०।२)
nivāsaṃ vā prabhāvaṃ vā vayaṃ tasya na vidmahe ||
कारुण्यं सदृशं कर्तुम् उपकारे च वर्तताम् ॥ (२१।२)
kāruṇyaṃ sadṛśaṃ kartum upakāre ca vartatām ||
काष्ठान्य् आनीय शुष्काणि काले भग्नानि कुञ्जरैः । (२२।१)
kāṣṭhāny ānīya śuṣkāṇi kāle bhagnāni kuñjaraiḥ |
भक्ष्यामस् त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते ॥ (२२।२)
bhakṣyāmas tvāṃ vayaṃ vīra śvabhre mahati kalpite ||
स त्वं सीतां समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता । (२३।१)
sa tvaṃ sītāṃ samācakṣva yena vā yatra vā hṛtā |
कुरु कल्याणम् अत्यर्थं यदि जानासि तत्त्वतः ॥ (२३।२)
kuru kalyāṇam atyarthaṃ yadi jānāsi tattvataḥ ||
एवम् उक्तस् तु रामेण वाक्यं दनुर् अनुत्तमम् । (२४।१)
evam uktas tu rāmeṇa vākyaṃ danur anuttamam |
प्रोवाच कुशलो वक्तुं वक्तारम् अपि राघवम् ॥ (२४।२)
provāca kuśalo vaktuṃ vaktāram api rāghavam ||
दिव्यम् अस्ति न मे ज्ञानं नाभिजानामि मैथिलीम् । (२५।१)
divyam asti na me jñānaṃ nābhijānāmi maithilīm |
यस् तां ज्ञास्यति तं वक्ष्ये दग्धः स्वं रूपम् आस्थितः ॥ (२५।२)
yas tāṃ jñāsyati taṃ vakṣye dagdhaḥ svaṃ rūpam āsthitaḥ ||
अदग्धस्य हि विज्ञातुं शक्तिर् अस्ति न मे प्रभो । (२६।१)
adagdhasya hi vijñātuṃ śaktir asti na me prabho |
राक्षसं तं महावीर्यं सीता येन हृता तव ॥ (२६।२)
rākṣasaṃ taṃ mahāvīryaṃ sītā yena hṛtā tava ||
विज्ञानं हि महद् भ्रष्टं शापदोषेण राघव । (२७।१)
vijñānaṃ hi mahad bhraṣṭaṃ śāpadoṣeṇa rāghava |
स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगर्हितम् ॥ (२७।२)
svakṛtena mayā prāptaṃ rūpaṃ lokavigarhitam ||
किं तु यावन् न यात्य् अस्तं सविता श्रान्तवाहनः । (२८।१)
kiṃ tu yāvan na yāty astaṃ savitā śrāntavāhanaḥ |
तावन् माम् अवटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि ॥ (२८।२)
tāvan mām avaṭe kṣiptvā daha rāma yathāvidhi ||
वक्ष्यामि तम् अहं वीर यस् तं ज्ञास्यति राक्षसम् ॥ (२९।२)
vakṣyāmi tam ahaṃ vīra yas taṃ jñāsyati rākṣasam ||
तेन सख्यं च कर्तव्यं न्याय्यवृत्तेन राघव । (३०।१)
tena sakhyaṃ ca kartavyaṃ nyāyyavṛttena rāghava |
कल्पयिष्यति ते प्रीतः साहाय्यं लघुविक्रमः ॥ (३०।२)
kalpayiṣyati te prītaḥ sāhāyyaṃ laghuvikramaḥ ||
न हि तस्यास्त्य् अविज्ञातं त्रिषु लोकेषु राघव । (३१।१)
na hi tasyāsty avijñātaṃ triṣu lokeṣu rāghava |
सर्वान् परिसृतो लोकान् पुरा वै कारणान्तरे ॥ (३१।२)
sarvān parisṛto lokān purā vai kāraṇāntare ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.