Rām, 4, 56
Select a line for its word-by-word analysis.
शोकाद् भ्रष्टस्वरम् अपि श्रुत्वा ते हरियूथपाः । (१।१)
śokād bhraṣṭasvaram api śrutvā te hariyūthapāḥ |
श्रद्दधुर् नैव तद् वाक्यं कर्मणा तस्य शङ्किताः ॥ (१।२)
śraddadhur naiva tad vākyaṃ karmaṇā tasya śaṅkitāḥ ||
ते प्रायम् उपविष्टास् तु दृष्ट्वा गृध्रं प्लवंगमाः । (२।१)
te prāyam upaviṣṭās tu dṛṣṭvā gṛdhraṃ plavaṃgamāḥ |
चक्रुर् बुद्धिं तदा रौद्रां सर्वान् नो भक्षयिष्यति ॥ (२।२)
cakrur buddhiṃ tadā raudrāṃ sarvān no bhakṣayiṣyati ||
सर्वथा प्रायम् आसीनान् यदि नो भक्षयिष्यति । (३।१)
sarvathā prāyam āsīnān yadi no bhakṣayiṣyati |
कृतकृत्या भविष्यामः क्षिप्रं सिद्धिम् इतो गताः ॥ (३।२)
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṣipraṃ siddhim ito gatāḥ ||
एतां बुद्धिं ततश् चक्रुः सर्वे ते वानरर्षभाः । (४।१)
etāṃ buddhiṃ tataś cakruḥ sarve te vānararṣabhāḥ |
अवतार्य गिरेः शृङ्गाद् गृध्रम् आहाङ्गदस् तदा ॥ (४।२)
avatārya gireḥ śṛṅgād gṛdhram āhāṅgadas tadā ||
ममार्यः पार्थिवः पक्षिन् धार्मिकौ तस्य चात्मजौ ॥ (५।२)
mamāryaḥ pārthivaḥ pakṣin dhārmikau tasya cātmajau ||
सुग्रीवश् चैव वाली च पुत्राव् ओघबलाव् उभौ । (६।१)
sugrīvaś caiva vālī ca putrāv oghabalāv ubhau |
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ (७।२)
rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam ||
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया । (८।१)
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā |
पितुर् निदेशनिरतो धर्म्यं पन्थानम् आश्रितः । (८।२)
pitur nideśanirato dharmyaṃ panthānam āśritaḥ |
तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥ (८।३)
tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt ||
रामस्य च पितुर् मित्रं जटायुर् नाम गृध्रराट् । (९।१)
rāmasya ca pitur mitraṃ jaṭāyur nāma gṛdhrarāṭ |
रावणं विरथं कृत्वा स्थापयित्वा च मैथिलीम् । (१०।१)
rāvaṇaṃ virathaṃ kṛtvā sthāpayitvā ca maithilīm |
परिश्रान्तश् च वृद्धश् च रावणेन हतो रणे ॥ (१०।२)
pariśrāntaś ca vṛddhaś ca rāvaṇena hato raṇe ||
संस्कृतश् चापि रामेण गतश् च गतिम् उत्तमाम् ॥ (११।२)
saṃskṛtaś cāpi rāmeṇa gataś ca gatim uttamām ||
चकार राघवः सख्यं सो ऽवधीत् पितरं मम ॥ (१२।२)
cakāra rāghavaḥ sakhyaṃ so 'vadhīt pitaraṃ mama ||
मम पित्रा विरुद्धो हि सुग्रीवः सचिवैः सह । (१३।१)
mama pitrā viruddho hi sugrīvaḥ sacivaiḥ saha |
निहत्य वालिनं रामस् ततस् तम् अभिषेचयत् ॥ (१३।२)
nihatya vālinaṃ rāmas tatas tam abhiṣecayat ||
स राज्ये स्थापितस् तेन सुग्रीवो वानरेश्वरः । (१४।१)
sa rājye sthāpitas tena sugrīvo vānareśvaraḥ |
राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥ (१४।२)
rājā vānaramukhyānāṃ yena prasthāpitā vayam ||
एवं रामप्रयुक्तास् तु मार्गमाणास् ततस् ततः । (१५।१)
evaṃ rāmaprayuktās tu mārgamāṇās tatas tataḥ |
वैदेहीं नाधिगच्छामो रात्रौ सूर्यप्रभाम् इव ॥ (१५।२)
vaidehīṃ nādhigacchāmo rātrau sūryaprabhām iva ||
अज्ञानात् तु प्रविष्टाः स्म धरण्या विवृतं बिलम् ॥ (१६।२)
ajñānāt tu praviṣṭāḥ sma dharaṇyā vivṛtaṃ bilam ||
मयस्य मायाविहितं तद् बिलं च विचिन्वताम् । (१७।१)
mayasya māyāvihitaṃ tad bilaṃ ca vicinvatām |
व्यतीतस् तत्र नो मासो यो राज्ञा समयः कृतः ॥ (१७।२)
vyatītas tatra no māso yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ ||
कृतां संस्थाम् अतिक्रान्ता भयात् प्रायम् उपास्महे ॥ (१८।२)
kṛtāṃ saṃsthām atikrāntā bhayāt prāyam upāsmahe ||
क्रुद्धे तस्मिंस् तु काकुत्स्थे सुग्रीवे च सलक्ष्मणे । (१९।१)
kruddhe tasmiṃs tu kākutsthe sugrīve ca salakṣmaṇe |
गतानाम् अपि सर्वेषां तत्र नो नास्ति जीवितम् ॥ (१९।२)
gatānām api sarveṣāṃ tatra no nāsti jīvitam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.