Rām, 2, 99
Select a line for its word-by-word analysis.
पुनर् एवं ब्रुवाणं तु भरतं लक्ष्मणाग्रजः । (१।१)
punar evaṃ bruvāṇaṃ tu bharataṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
प्रत्युवाच ततः श्रीमाञ् ज्ञातिमध्ये ऽतिसत्कृतः ॥ (१।२)
pratyuvāca tataḥ śrīmāñ jñātimadhye 'tisatkṛtaḥ ||
उपपन्नम् इदं वाक्यं यत् त्वम् एवम् अभाषथाः । (२।१)
upapannam idaṃ vākyaṃ yat tvam evam abhāṣathāḥ |
जातः पुत्रो दशरथात् कैकेय्यां राजसत्तमात् ॥ (२।२)
jātaḥ putro daśarathāt kaikeyyāṃ rājasattamāt ||
पुरा भ्रातः पिता नः स मातरं ते समुद्वहन् । (३।१)
purā bhrātaḥ pitā naḥ sa mātaraṃ te samudvahan |
मातामहे समाश्रौषीद् राज्यशुल्कम् अनुत्तमम् ॥ (३।२)
mātāmahe samāśrauṣīd rājyaśulkam anuttamam ||
सम्प्रहृष्टो ददौ राजा वरम् आराधितः प्रभुः ॥ (४।२)
samprahṛṣṭo dadau rājā varam ārādhitaḥ prabhuḥ ||
तच् च राजा तथा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरम् ॥ (६।२)
tac ca rājā tathā tasyai niyuktaḥ pradadau varam ||
तेन पित्राहम् अप्य् अत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ । (७।१)
tena pitrāham apy atra niyuktaḥ puruṣarṣabha |
सो ऽहं वनम् इदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः । (८।१)
so 'haṃ vanam idaṃ prāpto nirjanaṃ lakṣmaṇānvitaḥ |
सीतया चाप्रतिद्वन्द्वः सत्यवादे स्थितः पितुः ॥ (८।२)
sītayā cāpratidvandvaḥ satyavāde sthitaḥ pituḥ ||
कर्तुम् अर्हति राजेन्द्रं क्षिप्रम् एवाभिषेचनात् ॥ (९।२)
kartum arhati rājendraṃ kṣipram evābhiṣecanāt ||
पितरं त्राहि धर्मज्ञ मातरं चाभिनन्दय ॥ (१०।२)
pitaraṃ trāhi dharmajña mātaraṃ cābhinandaya ||
श्रूयते हि पुरा तात श्रुतिर् गीता यशस्विनी । (११।१)
śrūyate hi purā tāta śrutir gītā yaśasvinī |
पुंनाम्ना नरकाद् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः । (१२।१)
puṃnāmnā narakād yasmāt pitaraṃ trāyate sutaḥ |
तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन् यत् पाति वा सुतः ॥ (१२।२)
tasmāt putra iti proktaḥ pitṝn yat pāti vā sutaḥ ||
एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः । (१३।१)
eṣṭavyā bahavaḥ putrā guṇavanto bahuśrutāḥ |
तेषां वै समवेतानाम् अपि कश्चिद् गयां व्रजेत् ॥ (१३।२)
teṣāṃ vai samavetānām api kaścid gayāṃ vrajet ||
तस्मात् त्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात् प्रभो ॥ (१४।२)
tasmāt trāhi naraśreṣṭha pitaraṃ narakāt prabho ||
शत्रुघ्नसहितो वीर सह सर्वैर् द्विजातिभिः ॥ (१५।२)
śatrughnasahito vīra saha sarvair dvijātibhiḥ ||
प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यम् अहम् अप्य् अविलम्बयन् । (१६।१)
pravekṣye daṇḍakāraṇyam aham apy avilambayan |
आभ्यां तु सहितो राजन् वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ (१६।२)
ābhyāṃ tu sahito rājan vaidehyā lakṣmaṇena ca ||
त्वं राजा भव भरत स्वयं नराणां वन्यानाम् अहम् अपि राजराण् मृगाणाम् । (१७।१)
tvaṃ rājā bhava bharata svayaṃ narāṇāṃ vanyānām aham api rājarāṇ mṛgāṇām |
गच्छ त्वं पुरवरम् अद्य सम्प्रहृष्टः संहृष्टस् त्व् अहम् अपि दण्डकान् प्रवेक्ष्ये ॥ (१७।२)
gaccha tvaṃ puravaram adya samprahṛṣṭaḥ saṃhṛṣṭas tv aham api daṇḍakān pravekṣye ||
छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानं वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम् । (१८।१)
chāyāṃ te dinakarabhāḥ prabādhamānaṃ varṣatraṃ bharata karotu mūrdhni śītām |
एतेषाम् अहम् अपि काननद्रुमाणां छायां ताम् अतिशयिनीं सुखं श्रयिष्ये ॥ (१८।२)
eteṣām aham api kānanadrumāṇāṃ chāyāṃ tām atiśayinīṃ sukhaṃ śrayiṣye ||
शत्रुघ्नः कुशलमतिस् तु ते सहायः सौमित्रिर् मम विदितः प्रधानमित्रम् । (१९।१)
śatrughnaḥ kuśalamatis tu te sahāyaḥ saumitrir mama viditaḥ pradhānamitram |
चत्वारस् तनयवरा वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं भरत चराम मा विषादम् ॥ (१९।२)
catvāras tanayavarā vayaṃ narendraṃ satyasthaṃ bharata carāma mā viṣādam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.