Rām, 2, 97
Select a line for its word-by-word analysis.
तं तु रामः समाश्वास्य भ्रातरं गुरुवत्सलम् । (१।१)
taṃ tu rāmaḥ samāśvāsya bhrātaraṃ guruvatsalam |
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ (१।२)
lakṣmaṇena saha bhrātrā praṣṭuṃ samupacakrame ||
किम् एतद् इच्छेयम् अहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया । (२।१)
kim etad iccheyam ahaṃ śrotuṃ pravyāhṛtaṃ tvayā |
हित्वा राज्यं प्रविष्टस् त्वं तत् सर्वं वक्तुम् अर्हसि ॥ (३।२)
hitvā rājyaṃ praviṣṭas tvaṃ tat sarvaṃ vaktum arhasi ||
इत्य् उक्तः केकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना । (४।१)
ity uktaḥ kekayīputraḥ kākutsthena mahātmanā |
प्रगृह्य बलवद् भूयः प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (४।२)
pragṛhya balavad bhūyaḥ prāñjalir vākyam abravīt ||
आर्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । (५।१)
āryaṃ tātaḥ parityajya kṛtvā karma suduṣkaram |
स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परंतप । (६।१)
striyā niyuktaḥ kaikeyyā mama mātrā paraṃtapa |
तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुम् अर्हसि । (८।१)
tasya me dāsabhūtasya prasādaṃ kartum arhasi |
त्वत्सकाशम् अनुप्राप्ताः प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥ (९।२)
tvatsakāśam anuprāptāḥ prasādaṃ kartum arhasi ||
तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद । (१०।१)
tadānupūrvyā yuktaṃ ca yuktaṃ cātmani mānada |
राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान् सुहृदः कुरु ॥ (१०।२)
rājyaṃ prāpnuhi dharmeṇa sakāmān suhṛdaḥ kuru ||
भवत्व् अविधवा भूमिः समग्रा पतिना त्वया । (११।१)
bhavatv avidhavā bhūmiḥ samagrā patinā tvayā |
एभिश् च सचिवैः सार्धं शिरसा याचितो मया । (१२।१)
ebhiś ca sacivaiḥ sārdhaṃ śirasā yācito mayā |
भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥ (१२।२)
bhrātuḥ śiṣyasya dāsasya prasādaṃ kartum arhasi ||
तद् इदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं सचिवमण्डलम् । (१३।१)
tad idaṃ śāśvataṃ pitryaṃ sarvaṃ sacivamaṇḍalam |
पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुम् उत्सहे ॥ (१३।२)
pūjitaṃ puruṣavyāghra nātikramitum utsahe ||
तं मत्तम् इव मातंगं निःश्वसन्तं पुनः पुनः । (१५।१)
taṃ mattam iva mātaṃgaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ |
भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदम् अब्रवीत् ॥ (१५।२)
bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ pariṣvajyedam abravīt ||
कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस् तेजस्वी चरितव्रतः । (१६।१)
kulīnaḥ sattvasampannas tejasvī caritavrataḥ |
राज्यहेतोः कथं पापम् आचरेत् त्वद्विधो जनः ॥ (१६।२)
rājyahetoḥ kathaṃ pāpam ācaret tvadvidho janaḥ ||
न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्मम् अप्य् अरिसूदन । (१७।१)
na doṣaṃ tvayi paśyāmi sūkṣmam apy arisūdana |
न चापि जननीं बाल्यात् त्वं विगर्हितुम् अर्हसि ॥ (१७।२)
na cāpi jananīṃ bālyāt tvaṃ vigarhitum arhasi ||
तावद् धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्याम् अपि गौरवम् ॥ (१८।२)
tāvad dharmabhṛtāṃ śreṣṭha jananyām api gauravam ||
एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव । (१९।१)
etābhyāṃ dharmaśīlābhyāṃ vanaṃ gaccheti rāghava |
मातापितृभ्याम् उक्तो ऽहं कथम् अन्यत् समाचरे ॥ (१९।२)
mātāpitṛbhyām ukto 'haṃ katham anyat samācare ||
त्वया राज्यम् अयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम् । (२०।१)
tvayā rājyam ayodhyāyāṃ prāptavyaṃ lokasatkṛtam |
स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस् तव । (२२।१)
sa ca pramāṇaṃ dharmātmā rājā lokagurus tava |
पित्रा दत्तं यथाभागम् उपभोक्तुं त्वम् अर्हसि ॥ (२२।२)
pitrā dattaṃ yathābhāgam upabhoktuṃ tvam arhasi ||
चतुर्दश समाः सौम्य दण्डकारण्यम् आश्रितः । (२३।१)
caturdaśa samāḥ saumya daṇḍakāraṇyam āśritaḥ |
उपभोक्ष्ये त्व् अहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना ॥ (२३।२)
upabhokṣye tv ahaṃ dattaṃ bhāgaṃ pitrā mahātmanā ||
यद् अब्रवीन् मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः । (२४।१)
yad abravīn māṃ naralokasatkṛtaḥ pitā mahātmā vibudhādhipopamaḥ |
तद् एव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वरभावम् अव्ययम् ॥ (२४।२)
tad eva manye paramātmano hitaṃ na sarvalokeśvarabhāvam avyayam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.