Rām, 7, 85
Select a line for its word-by-word analysis.
तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ । (१।१)
tau rajanyāṃ prabhātāyāṃ snātau hutahutāśanau |
यथोक्तम् ऋषिणा पूर्वं तत्र तत्राभ्यगायताम् ॥ (१।२)
yathoktam ṛṣiṇā pūrvaṃ tatra tatrābhyagāyatām ||
तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वचर्यां ततस्ततः । (२।१)
tāṃ sa śuśrāva kākutsthaḥ pūrvacaryāṃ tatastataḥ |
प्रमाणैर् बहुभिर् बद्धां तन्त्रीलयसमन्विताम् । (३।१)
pramāṇair bahubhir baddhāṃ tantrīlayasamanvitām |
बालाभ्यां राघवः श्रुत्वा कौतूहलपरो ऽभवत् ॥ (३।२)
bālābhyāṃ rāghavaḥ śrutvā kautūhalaparo 'bhavat ||
पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान्नैगमांस्तथा ॥ (४।२)
pārthivāṃśca naravyāghraḥ paṇḍitānnaigamāṃstathā ||
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां राजानं गायकौ च तौ ॥ (६।२)
pibanta iva cakṣurbhyāṃ rājānaṃ gāyakau ca tau ||
उभौ रामस्य सदृशौ बिम्बाद् बिम्बम् इवोद्धृतौ ॥ (७।२)
ubhau rāmasya sadṛśau bimbād bimbam ivoddhṛtau ||
तेषां संवदताम् एवं श्रोतॄणां हर्षवर्धनम् । (९।१)
teṣāṃ saṃvadatām evaṃ śrotṝṇāṃ harṣavardhanam |
ततः प्रवृत्तं मधुरं गान्धर्वम् अतिमानुषम् । (१०।१)
tataḥ pravṛttaṃ madhuraṃ gāndharvam atimānuṣam |
न च तृप्तिं ययुः सर्वे श्रोतारो गेयसंपदा ॥ (१०।२)
na ca tṛptiṃ yayuḥ sarve śrotāro geyasaṃpadā ||
प्रवृत्तम् आदितः पूर्वं सर्गान्नारददर्शनात् । (११।१)
pravṛttam āditaḥ pūrvaṃ sargānnāradadarśanāt |
ततः प्रभृति सर्गांश्च यावद्विंशत्यगायताम् ॥ (११।२)
tataḥ prabhṛti sargāṃśca yāvadviṃśatyagāyatām ||
श्रुत्वा विंशतिसर्गांस्तान् भरतं भ्रातृवत्सलः ॥ (१२।२)
śrutvā viṃśatisargāṃstān bharataṃ bhrātṛvatsalaḥ ||
ददस्व शीघ्रं काकुत्स्थ बालयोर् मा वृथा श्रमः ॥ (१३।२)
dadasva śīghraṃ kākutstha bālayor mā vṛthā śramaḥ ||
श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः ॥ (१६।२)
śrotāraścaiva rāmaśca sarva eva suvismitāḥ ||
तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुम् उत्सुकः । (१७।१)
tasya caivāgamaṃ rāmaḥ kāvyasya śrotum utsukaḥ |
किंप्रमाणम् इदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः । (१८।१)
kiṃpramāṇam idaṃ kāvyaṃ kā pratiṣṭhā mahātmanaḥ |
कर्ता काव्यस्य महतः को वासौ मुनिपुंगवः ॥ (१८।२)
kartā kāvyasya mahataḥ ko vāsau munipuṃgavaḥ ||
पृच्छन्तं राघवं वाक्यम् ऊचतुर् मुनिदारकौ । (१९।१)
pṛcchantaṃ rāghavaṃ vākyam ūcatur munidārakau |
वाल्मीकिर् भगवान् कर्ता सम्प्राप्तो यज्ञसंनिधिम् । (१९।२)
vālmīkir bhagavān kartā samprāpto yajñasaṃnidhim |
येनेदं चरितं तुभ्यम् अशेषं संप्रदर्शितम् ॥ (१९।३)
yenedaṃ caritaṃ tubhyam aśeṣaṃ saṃpradarśitam ||
प्रतिष्ठा जीवितं यावत् तावद् राजञ्शुभाशुभम् ॥ (२०।२)
pratiṣṭhā jīvitaṃ yāvat tāvad rājañśubhāśubham ||
कर्मान्तरे क्षणीभूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः ॥ (२१।२)
karmāntare kṣaṇībhūtastacchṛṇuṣva sahānujaḥ ||
बाढम् इत्यब्रवीद् रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम् । (२२।१)
bāḍham ityabravīd rāmastau cānujñāpya rāghavam |
प्रहृष्टौ जग्मतुर् वासं यत्रासौ मुनिपुंगवः ॥ (२२।२)
prahṛṣṭau jagmatur vāsaṃ yatrāsau munipuṃgavaḥ ||
रामो ऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः । (२३।१)
rāmo 'pi munibhiḥ sārdhaṃ pārthivaiśca mahātmabhiḥ |
श्रुत्वा तद् गीतमाधुर्यं कर्मशालाम् उपागमत् ॥ (२३।२)
śrutvā tad gītamādhuryaṃ karmaśālām upāgamat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.