Rām, 7, 31
Select a line for its word-by-word analysis.
भगवन् किं तदा लोकाः शून्या आसन् द्विजोत्तम । (२।१)
bhagavan kiṃ tadā lokāḥ śūnyā āsan dvijottama |
धर्षणां यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः ॥ (२।२)
dharṣaṇāṃ yatra na prāpto rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ ||
बहिष्कृता वरास्त्रैश्च बहवो निर्जिता नृपाः ॥ (३।२)
bahiṣkṛtā varāstraiśca bahavo nirjitā nṛpāḥ ||
राघवस्य वचः श्रुत्वा अगस्त्यो भगवान् ऋषिः । (४।१)
rāghavasya vacaḥ śrutvā agastyo bhagavān ṛṣiḥ |
स एवं बाधमानस्तु पार्थिवान् पार्थिवर्षभ । (५।१)
sa evaṃ bādhamānastu pārthivān pārthivarṣabha |
ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम् । (६।१)
tato māhiṣmatīṃ nāma purīṃ svargapurīprabhām |
सम्प्राप्तो यत्र सांनिध्यं परमं वसुरेतसः ॥ (६।२)
samprāpto yatra sāṃnidhyaṃ paramaṃ vasuretasaḥ ||
अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः ॥ (८।२)
arjuno narmadāṃ rantuṃ gataḥ strībhiḥ saheśvaraḥ ||
रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यान् अपृच्छत । (९।१)
rāvaṇo rākṣasendrastu tasyāmātyān apṛcchata |
क्वार्जुनो वो नृपः सो ऽद्य शीघ्रम् आख्यातुम् अर्हथ ॥ (९।२)
kvārjuno vo nṛpaḥ so 'dya śīghram ākhyātum arhatha ||
रावणो ऽहम् अनुप्राप्तो युद्धेप्सुर् नृवरेण तु । (१०।१)
rāvaṇo 'ham anuprāpto yuddhepsur nṛvareṇa tu |
ममागमनम् अव्यग्रैर् युष्माभिः संनिवेद्यताम् ॥ (१०।२)
mamāgamanam avyagrair yuṣmābhiḥ saṃnivedyatām ||
इत्येवं रावणेनोक्तास्ते ऽमात्याः सुविपश्चितः । (११।१)
ityevaṃ rāvaṇenoktāste 'mātyāḥ suvipaścitaḥ |
अब्रुवन् राक्षसपतिम् असांनिध्यं महीपतेः ॥ (११।२)
abruvan rākṣasapatim asāṃnidhyaṃ mahīpateḥ ||
श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणाम् अर्जुनं गतम् । (१२।१)
śrutvā viśravasaḥ putraḥ paurāṇām arjunaṃ gatam |
अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्संनिभं गिरिम् ॥ (१२।२)
apasṛtyāgato vindhyaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim ||
स तम् अभ्रम् इवाविष्टम् उद्भ्रान्तम् इव मेदिनीम् । (१३।१)
sa tam abhram ivāviṣṭam udbhrāntam iva medinīm |
अपश्यद् रावणो विन्ध्यम् आलिखन्तम् इवाम्बरम् ॥ (१३।२)
apaśyad rāvaṇo vindhyam ālikhantam ivāmbaram ||
प्रपातपतितैः शीतैः साट्टहासम् इवाम्बुभिः ॥ (१४।२)
prapātapatitaiḥ śītaiḥ sāṭṭahāsam ivāmbubhiḥ ||
सह स्त्रीभिः क्रीडमानैः स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम् ॥ (१५।२)
saha strībhiḥ krīḍamānaiḥ svargabhūtaṃ mahocchrayam ||
नदीभिः स्यन्दमानाभिर् अगतिप्रतिमं जलम् । (१६।१)
nadībhiḥ syandamānābhir agatipratimaṃ jalam |
स्फुटीभिश्चलजिह्वाभिर् वमन्तम् इव विष्ठितम् ॥ (१६।२)
sphuṭībhiścalajihvābhir vamantam iva viṣṭhitam ||
उल्कावन्तं दरीवन्तं हिमवत्संनिभं गिरिम् । (१७।१)
ulkāvantaṃ darīvantaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim |
पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ ॥ (१७।२)
paśyamānastato vindhyaṃ rāvaṇo narmadāṃ yayau ||
महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः । (१८।२)
mahiṣaiḥ sṛmaraiḥ siṃhaiḥ śārdūlarkṣagajottamaiḥ |
उष्णाभितप्तैस्तृषितैः संक्षोभितजलाशयाम् ॥ (१८।३)
uṣṇābhitaptaistṛṣitaiḥ saṃkṣobhitajalāśayām ||
सारसैश्च सदामत्तैः कोकूजद्भिः समावृताम् ॥ (१९।२)
sārasaiśca sadāmattaiḥ kokūjadbhiḥ samāvṛtām ||
फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम् । (२०।१)
phulladrumakṛtottaṃsāṃ cakravākayugastanīm |
पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम् । (२१।१)
puṣpareṇvanuliptāṅgīṃ jalaphenāmalāṃśukām |
जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम् ॥ (२१।२)
jalāvagāhasaṃsparśāṃ phullotpalaśubhekṣaṇām ||
पुष्पकाद् अवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम् । (२२।१)
puṣpakād avaruhyāśu narmadāṃ saritāṃ varām |
उपोपविष्टः सचिवैः सार्धं राक्षसपुंगवः । (२३।२)
upopaviṣṭaḥ sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣasapuṃgavaḥ |
नर्मदादर्शजं हर्षम् आप्तवान् राक्षसेश्वरः ॥ (२३।३)
narmadādarśajaṃ harṣam āptavān rākṣaseśvaraḥ ||
तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो मध्यम् आस्थितः । (२५।२)
tīkṣṇatāpakaraḥ sūryo nabhaso madhyam āsthitaḥ |
माम् आसीनं विदित्वेह चन्द्रायति दिवाकरः ॥ (२५।३)
mām āsīnaṃ viditveha candrāyati divākaraḥ ||
मद्भयाद् अनिलो ह्येष वात्यसौ सुसमाहितः ॥ (२६।२)
madbhayād anilo hyeṣa vātyasau susamāhitaḥ ||
इयं चापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्मवर्धिनी । (२७।१)
iyaṃ cāpi saricchreṣṭhā narmadā narmavardhinī |
तद् भवन्तः क्षताः शस्त्रैर् नृपैर् इन्द्रसमैर् युधि । (२८।१)
tad bhavantaḥ kṣatāḥ śastrair nṛpair indrasamair yudhi |
ते यूयम् अवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां नृणाम् । (२९।१)
te yūyam avagāhadhvaṃ narmadāṃ śarmadāṃ nṛṇām |
अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ ॥ (३०।१)
asyāṃ snātvā mahānadyāṃ pāpmānaṃ vipramokṣyatha ||
राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभ्यते नर्मदा नदी । (३३।१)
rākṣasendragajaistaistu kṣobhyate narmadā nadī |
ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदाया वराम्भसि । (३४।१)
tataste rākṣasāḥ snātvā narmadāyā varāmbhasi |
उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर् बल्यर्थं रावणस्य तु ॥ (३४।२)
uttīrya puṣpāṇyājahrur balyarthaṃ rāvaṇasya tu ||
राक्षसेन्द्रैर् मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः ॥ (३५।२)
rākṣasendrair muhūrtena kṛtaḥ puṣpamayo giriḥ ||
अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गाम् इव महागजः ॥ (३६।२)
avatīrṇo nadīṃ snātuṃ gaṅgām iva mahāgajaḥ ||
तत्र स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यम् अनुत्तमम् । (३७।१)
tatra snātvā ca vidhivajjaptvā japyam anuttamam |
रावणं प्राञ्जलिं यान्तम् अन्वयुः सप्तराक्षसाः । (३८।१)
rāvaṇaṃ prāñjaliṃ yāntam anvayuḥ saptarākṣasāḥ |
यत्र यत्र स याति स्म रावणो राक्षसाधिपः । (३८।२)
yatra yatra sa yāti sma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते ॥ (३८।३)
jāmbūnadamayaṃ liṅgaṃ tatra tatra sma nīyate ||
वालुकावेदिमध्ये तु तल्लिङ्गं स्थाप्य रावणः । (३९।१)
vālukāvedimadhye tu talliṅgaṃ sthāpya rāvaṇaḥ |
अर्चयामास गन्धैश्च पुष्पैश्चामृतगन्धिभिः ॥ (३९।२)
arcayāmāsa gandhaiśca puṣpaiścāmṛtagandhibhiḥ ||
ततः सताम् आर्तिहरं हरं परं वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम् । (४०।१)
tataḥ satām ārtiharaṃ haraṃ paraṃ varapradaṃ candramayūkhabhūṣaṇam |
समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ प्रसार्य हस्तान् प्रणनर्त चायतान् ॥ (४०।२)
samarcayitvā sa niśācaro jagau prasārya hastān praṇanarta cāyatān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.