Rām, 2, 102
Select a line for its word-by-word analysis.
क्रुद्धम् आज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । (१।१)
kruddham ājñāya rāmaṃ tu vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |
निवर्तयितुकामस् तु त्वाम् एतद् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१।३)
nivartayitukāmas tu tvām etad vākyam abravīt ||
सर्वं सलिलम् एवासीत् पृथिवी यत्र निर्मिता । (२।२)
sarvaṃ salilam evāsīt pṛthivī yatra nirmitā |
ततः समभवद् ब्रह्मा स्वयम्भूर् दैवतैः सह ॥ (२।३)
tataḥ samabhavad brahmā svayambhūr daivataiḥ saha ||
स वराहस् ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुंधराम् । (३।१)
sa varāhas tato bhūtvā projjahāra vasuṃdharām |
असृजच् च जगत् सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः ॥ (३।२)
asṛjac ca jagat sarvaṃ saha putraiḥ kṛtātmabhiḥ ||
तस्मान् मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥ (४।२)
tasmān marīciḥ saṃjajñe marīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ ||
विवस्वान् कश्यपाज् जज्ञे मनुर् वैवस्वतः स्मृतः । (५।१)
vivasvān kaśyapāj jajñe manur vaivasvataḥ smṛtaḥ |
स तु प्रजापतिः पूर्वम् इक्ष्वाकुस् तु मनोः सुतः ॥ (५।२)
sa tu prajāpatiḥ pūrvam ikṣvākus tu manoḥ sutaḥ ||
तम् इक्ष्वाकुम् अयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ॥ (६।२)
tam ikṣvākum ayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam ||
इक्ष्वाकोस् तु सुतः श्रीमान् कुक्षिर् एवेति विश्रुतः । (७।१)
ikṣvākos tu sutaḥ śrīmān kukṣir eveti viśrutaḥ |
विकुक्षेस् तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् । (८।१)
vikukṣes tu mahātejā bāṇaḥ putraḥ pratāpavān |
नानावृष्टिर् बभूवास्मिन् न दुर्भिक्षं सतां वरे । (९।१)
nānāvṛṣṭir babhūvāsmin na durbhikṣaṃ satāṃ vare |
तस्मात् पृथोर् महाराजस् त्रिशङ्कुर् उदपद्यत । (१०।२)
tasmāt pṛthor mahārājas triśaṅkur udapadyata |
त्रिशङ्कोर् अभवत् सूनुर् धुन्धुमारो महायशाः । (११।१)
triśaṅkor abhavat sūnur dhundhumāro mahāyaśāḥ |
मान्धातुस् तु महातेजाः सुसंधिर् उदपद्यत ॥ (१२।२)
māndhātus tu mahātejāḥ susaṃdhir udapadyata ||
सुसंधेर् अपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् । (१३।१)
susaṃdher api putrau dvau dhruvasaṃdhiḥ prasenajit |
यशस्वी ध्रुवसंधेस् तु भरतो रिपुसूदनः ॥ (१३।२)
yaśasvī dhruvasaṃdhes tu bharato ripusūdanaḥ ||
हैहयास् तालजङ्घाश् च शूराश् च शशबिन्दवः ॥ (१४।३)
haihayās tālajaṅghāś ca śūrāś ca śaśabindavaḥ ||
तांस् तु सर्वान् प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः । (१५।१)
tāṃs tu sarvān prativyūhya yuddhe rājā pravāsitaḥ |
द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुर् इति श्रुतिः ॥ (१५।३)
dve cāsya bhārye garbhiṇyau babhūvatur iti śrutiḥ ||
भार्गवश् च्यवनो नाम हिमवन्तम् उपाश्रितः । (१६।१)
bhārgavaś cyavano nāma himavantam upāśritaḥ |
तम् ऋषिं समुपागम्य कालिन्दी त्व् अभ्यवादयत् ॥ (१६।२)
tam ṛṣiṃ samupāgamya kālindī tv abhyavādayat ||
स ताम् अभ्यवदद् विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि । (१७।१)
sa tām abhyavadad vipro varepsuṃ putrajanmani |
ततः सा गृहम् आगम्य देवी पुत्रं व्यजायत ॥ (१७।२)
tataḥ sā gṛham āgamya devī putraṃ vyajāyata ||
सपत्न्या तु गरस् तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया । (१८।१)
sapatnyā tu garas tasyai datto garbhajighāṃsayā |
इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन्तम् इमाः प्रजाः ॥ (१९।२)
iṣṭvā parvaṇi vegena trāsayantam imāḥ prajāḥ ||
असमञ्जस् तु पुत्रो ऽभूत् सगरस्येति नः श्रुतम् । (२०।१)
asamañjas tu putro 'bhūt sagarasyeti naḥ śrutam |
जीवन्न् एव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत् ॥ (२०।२)
jīvann eva sa pitrā tu nirastaḥ pāpakarmakṛt ||
अंशुमान् इति पुत्रो ऽभूद् असमञ्जस्य वीर्यवान् । (२१।१)
aṃśumān iti putro 'bhūd asamañjasya vīryavān |
दिलीपो ऽंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥ (२१।२)
dilīpo 'ṃśumataḥ putro dilīpasya bhagīrathaḥ ||
भगीरथात् ककुत्स्थस् तु काकुत्स्था येन तु स्मृताः । (२२।१)
bhagīrathāt kakutsthas tu kākutsthā yena tu smṛtāḥ |
ककुत्स्थस्य तु पुत्रो ऽभूद् रघुर् येन तु राघवः ॥ (२२।२)
kakutsthasya tu putro 'bhūd raghur yena tu rāghavaḥ ||
रघोस् तु पुत्रस् तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः । (२३।१)
raghos tu putras tejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ |
कल्माषपादः सौदास इत्य् एवं प्रथितो भुवि ॥ (२३।२)
kalmāṣapādaḥ saudāsa ity evaṃ prathito bhuvi ||
कल्माषपादपुत्रो ऽभूच् छङ्खणस् त्व् इति विश्रुतः । (२४।१)
kalmāṣapādaputro 'bhūc chaṅkhaṇas tv iti viśrutaḥ |
यस् तु तद् वीर्यम् आसाद्य सहसेनो व्यनीनशत् ॥ (२४।२)
yas tu tad vīryam āsādya sahaseno vyanīnaśat ||
शङ्खणस्य तु पुत्रो ऽभूच् छूरः श्रीमान् सुदर्शनः । (२५।१)
śaṅkhaṇasya tu putro 'bhūc chūraḥ śrīmān sudarśanaḥ |
सुदर्शनस्याग्निवर्ण अग्निवर्णस्य शीघ्रगः ॥ (२५।२)
sudarśanasyāgnivarṇa agnivarṇasya śīghragaḥ ||
शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुकः । (२६।१)
śīghragasya maruḥ putro maroḥ putraḥ praśuśrukaḥ |
प्रशुश्रुकस्य पुत्रो ऽभूद् अम्बरीषो महाद्युतिः ॥ (२६।२)
praśuśrukasya putro 'bhūd ambarīṣo mahādyutiḥ ||
अम्बरीषस्य पुत्रो ऽभून् नहुषः सत्यविक्रमः । (२७।१)
ambarīṣasya putro 'bhūn nahuṣaḥ satyavikramaḥ |
अजश् च सुव्रतश् चैव नाभागस्य सुताव् उभौ । (२८।१)
ajaś ca suvrataś caiva nābhāgasya sutāv ubhau |
तस्य ज्येष्ठो ऽसि दायादो राम इत्य् अभिविश्रुतः । (२९।१)
tasya jyeṣṭho 'si dāyādo rāma ity abhiviśrutaḥ |
तद् गृहाण स्वकं राज्यम् अवेक्षस्व जगन् नृप ॥ (२९।२)
tad gṛhāṇa svakaṃ rājyam avekṣasva jagan nṛpa ||
इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः । (३०।१)
ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ rājā bhavati pūrvajaḥ |
पूर्वजेनावरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्ये ऽभिषिच्यते ॥ (३०।२)
pūrvajenāvaraḥ putro jyeṣṭho rājye 'bhiṣicyate ||
स राघवाणां कुलधर्मम् आत्मनः सनातनं नाद्य विहातुम् अर्हसि । (३१।१)
sa rāghavāṇāṃ kuladharmam ātmanaḥ sanātanaṃ nādya vihātum arhasi |
प्रभूतरत्नाम् अनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन् महायशाः ॥ (३१।२)
prabhūtaratnām anuśādhi medinīṃ prabhūtarāṣṭrāṃ pitṛvan mahāyaśāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.