रामायणRāmāyaṇa

Rām, 2, 102

178 of 606 · 67 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

क्रुद्धम् आज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । (१।१)

kruddham ājñāya rāmaṃ tu vasiṣṭhaḥ pratyuvāca ha |

1.2१.२

जाबालिर् अपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम् । (१।२)

jābālir api jānīte lokasyāsya gatāgatim |

1.3१.३

निवर्तयितुकामस् तु त्वाम् एतद् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१।३)

nivartayitukāmas tu tvām etad vākyam abravīt ||

2.1२.१

इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे । (२।१)

imāṃ lokasamutpattiṃ lokanātha nibodha me |

2.2२.२

सर्वं सलिलम् एवासीत् पृथिवी यत्र निर्मिता । (२।२)

sarvaṃ salilam evāsīt pṛthivī yatra nirmitā |

2.3२.३

ततः समभवद् ब्रह्मा स्वयम्भूर् दैवतैः सह ॥ (२।३)

tataḥ samabhavad brahmā svayambhūr daivataiḥ saha ||

3.1३.१

स वराहस् ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुंधराम् । (३।१)

sa varāhas tato bhūtvā projjahāra vasuṃdharām |

3.2३.२

असृजच् च जगत् सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभिः ॥ (३।२)

asṛjac ca jagat sarvaṃ saha putraiḥ kṛtātmabhiḥ ||

4.1४.१

आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः । (४।१)

ākāśaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyayaḥ |

4.2४.२

तस्मान् मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥ (४।२)

tasmān marīciḥ saṃjajñe marīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ ||

5.1५.१

विवस्वान् कश्यपाज् जज्ञे मनुर् वैवस्वतः स्मृतः । (५।१)

vivasvān kaśyapāj jajñe manur vaivasvataḥ smṛtaḥ |

5.2५.२

स तु प्रजापतिः पूर्वम् इक्ष्वाकुस् तु मनोः सुतः ॥ (५।२)

sa tu prajāpatiḥ pūrvam ikṣvākus tu manoḥ sutaḥ ||

6.1६.१

यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही । (६।१)

yasyeyaṃ prathamaṃ dattā samṛddhā manunā mahī |

6.2६.२

तम् इक्ष्वाकुम् अयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ॥ (६।२)

tam ikṣvākum ayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam ||

7.1७.१

इक्ष्वाकोस् तु सुतः श्रीमान् कुक्षिर् एवेति विश्रुतः । (७।१)

ikṣvākos tu sutaḥ śrīmān kukṣir eveti viśrutaḥ |

7.2७.२

कुक्षेर् अथात्मजो वीरो विकुक्षिर् उदपद्यत ॥ (७।२)

kukṣer athātmajo vīro vikukṣir udapadyata ||

8.1८.१

विकुक्षेस् तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् । (८।१)

vikukṣes tu mahātejā bāṇaḥ putraḥ pratāpavān |

8.2८.२

बाणस्य तु महाबाहुर् अनरण्यो महायशाः ॥ (८।२)

bāṇasya tu mahābāhur anaraṇyo mahāyaśāḥ ||

9.1९.१

नानावृष्टिर् बभूवास्मिन् न दुर्भिक्षं सतां वरे । (९।१)

nānāvṛṣṭir babhūvāsmin na durbhikṣaṃ satāṃ vare |

9.2९.२

अनरण्ये महाराजे तस्करो वापि कश्चन ॥ (९।२)

anaraṇye mahārāje taskaro vāpi kaścana ||

10.1१०.१

अनरण्यान् महाबाहुः पृथू राजा बभूव ह । (१०।१)

anaraṇyān mahābāhuḥ pṛthū rājā babhūva ha |

10.2१०.२

तस्मात् पृथोर् महाराजस् त्रिशङ्कुर् उदपद्यत । (१०।२)

tasmāt pṛthor mahārājas triśaṅkur udapadyata |

10.3१०.३

स सत्यवचनाद् वीरः सशरीरो दिवं गतः ॥ (१०।३)

sa satyavacanād vīraḥ saśarīro divaṃ gataḥ ||

11.1११.१

त्रिशङ्कोर् अभवत् सूनुर् धुन्धुमारो महायशाः । (११।१)

triśaṅkor abhavat sūnur dhundhumāro mahāyaśāḥ |

11.2११.२

धुन्धुमारान् महातेजा युवनाश्वो व्यजायत ॥ (११।२)

dhundhumārān mahātejā yuvanāśvo vyajāyata ||

12.1१२.१

युवनाश्वसुतः श्रीमान् मान्धाता समपद्यत । (१२।१)

yuvanāśvasutaḥ śrīmān māndhātā samapadyata |

12.2१२.२

मान्धातुस् तु महातेजाः सुसंधिर् उदपद्यत ॥ (१२।२)

māndhātus tu mahātejāḥ susaṃdhir udapadyata ||

13.1१३.१

सुसंधेर् अपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् । (१३।१)

susaṃdher api putrau dvau dhruvasaṃdhiḥ prasenajit |

13.2१३.२

यशस्वी ध्रुवसंधेस् तु भरतो रिपुसूदनः ॥ (१३।२)

yaśasvī dhruvasaṃdhes tu bharato ripusūdanaḥ ||

14.1१४.१

भरतात् तु महाबाहोर् असितो नाम जायत । (१४।१)

bharatāt tu mahābāhor asito nāma jāyata |

14.2१४.२

यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः । (१४।२)

yasyaite pratirājāna udapadyanta śatravaḥ |

14.3१४.३

हैहयास् तालजङ्घाश् च शूराश् च शशबिन्दवः ॥ (१४।३)

haihayās tālajaṅghāś ca śūrāś ca śaśabindavaḥ ||

15.1१५.१

तांस् तु सर्वान् प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः । (१५।१)

tāṃs tu sarvān prativyūhya yuddhe rājā pravāsitaḥ |

15.2१५.२

स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः । (१५।२)

sa ca śailavare ramye babhūvābhirato muniḥ |

15.3१५.३

द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुर् इति श्रुतिः ॥ (१५।३)

dve cāsya bhārye garbhiṇyau babhūvatur iti śrutiḥ ||

16.1१६.१

भार्गवश् च्यवनो नाम हिमवन्तम् उपाश्रितः । (१६।१)

bhārgavaś cyavano nāma himavantam upāśritaḥ |

16.2१६.२

तम् ऋषिं समुपागम्य कालिन्दी त्व् अभ्यवादयत् ॥ (१६।२)

tam ṛṣiṃ samupāgamya kālindī tv abhyavādayat ||

17.1१७.१

स ताम् अभ्यवदद् विप्रो वरेप्सुं पुत्रजन्मनि । (१७।१)

sa tām abhyavadad vipro varepsuṃ putrajanmani |

17.2१७.२

ततः सा गृहम् आगम्य देवी पुत्रं व्यजायत ॥ (१७।२)

tataḥ sā gṛham āgamya devī putraṃ vyajāyata ||

18.1१८.१

सपत्न्या तु गरस् तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया । (१८।१)

sapatnyā tu garas tasyai datto garbhajighāṃsayā |

18.2१८.२

गरेण सह तेनैव जातः स सगरो ऽभवत् ॥ (१८।२)

gareṇa saha tenaiva jātaḥ sa sagaro 'bhavat ||

19.1१९.१

स राजा सगरो नाम यः समुद्रम् अखानयत् । (१९।१)

sa rājā sagaro nāma yaḥ samudram akhānayat |

19.2१९.२

इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन्तम् इमाः प्रजाः ॥ (१९।२)

iṣṭvā parvaṇi vegena trāsayantam imāḥ prajāḥ ||

20.1२०.१

असमञ्जस् तु पुत्रो ऽभूत् सगरस्येति नः श्रुतम् । (२०।१)

asamañjas tu putro 'bhūt sagarasyeti naḥ śrutam |

20.2२०.२

जीवन्न् एव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकृत् ॥ (२०।२)

jīvann eva sa pitrā tu nirastaḥ pāpakarmakṛt ||

21.1२१.१

अंशुमान् इति पुत्रो ऽभूद् असमञ्जस्य वीर्यवान् । (२१।१)

aṃśumān iti putro 'bhūd asamañjasya vīryavān |

21.2२१.२

दिलीपो ऽंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥ (२१।२)

dilīpo 'ṃśumataḥ putro dilīpasya bhagīrathaḥ ||

22.1२२.१

भगीरथात् ककुत्स्थस् तु काकुत्स्था येन तु स्मृताः । (२२।१)

bhagīrathāt kakutsthas tu kākutsthā yena tu smṛtāḥ |

22.2२२.२

ककुत्स्थस्य तु पुत्रो ऽभूद् रघुर् येन तु राघवः ॥ (२२।२)

kakutsthasya tu putro 'bhūd raghur yena tu rāghavaḥ ||

23.1२३.१

रघोस् तु पुत्रस् तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः । (२३।१)

raghos tu putras tejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ |

23.2२३.२

कल्माषपादः सौदास इत्य् एवं प्रथितो भुवि ॥ (२३।२)

kalmāṣapādaḥ saudāsa ity evaṃ prathito bhuvi ||

24.1२४.१

कल्माषपादपुत्रो ऽभूच् छङ्खणस् त्व् इति विश्रुतः । (२४।१)

kalmāṣapādaputro 'bhūc chaṅkhaṇas tv iti viśrutaḥ |

24.2२४.२

यस् तु तद् वीर्यम् आसाद्य सहसेनो व्यनीनशत् ॥ (२४।२)

yas tu tad vīryam āsādya sahaseno vyanīnaśat ||

25.1२५.१

शङ्खणस्य तु पुत्रो ऽभूच् छूरः श्रीमान् सुदर्शनः । (२५।१)

śaṅkhaṇasya tu putro 'bhūc chūraḥ śrīmān sudarśanaḥ |

25.2२५.२

सुदर्शनस्याग्निवर्ण अग्निवर्णस्य शीघ्रगः ॥ (२५।२)

sudarśanasyāgnivarṇa agnivarṇasya śīghragaḥ ||

26.1२६.१

शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रुकः । (२६।१)

śīghragasya maruḥ putro maroḥ putraḥ praśuśrukaḥ |

26.2२६.२

प्रशुश्रुकस्य पुत्रो ऽभूद् अम्बरीषो महाद्युतिः ॥ (२६।२)

praśuśrukasya putro 'bhūd ambarīṣo mahādyutiḥ ||

27.1२७.१

अम्बरीषस्य पुत्रो ऽभून् नहुषः सत्यविक्रमः । (२७।१)

ambarīṣasya putro 'bhūn nahuṣaḥ satyavikramaḥ |

27.2२७.२

नहुषस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ (२७।२)

nahuṣasya ca nābhāgaḥ putraḥ paramadhārmikaḥ ||

28.1२८.१

अजश् च सुव्रतश् चैव नाभागस्य सुताव् उभौ । (२८।१)

ajaś ca suvrataś caiva nābhāgasya sutāv ubhau |

28.2२८.२

अजस्य चैव धर्मात्मा राजा दशरथः सुतः ॥ (२८।२)

ajasya caiva dharmātmā rājā daśarathaḥ sutaḥ ||

29.1२९.१

तस्य ज्येष्ठो ऽसि दायादो राम इत्य् अभिविश्रुतः । (२९।१)

tasya jyeṣṭho 'si dāyādo rāma ity abhiviśrutaḥ |

29.2२९.२

तद् गृहाण स्वकं राज्यम् अवेक्षस्व जगन् नृप ॥ (२९।२)

tad gṛhāṇa svakaṃ rājyam avekṣasva jagan nṛpa ||

30.1३०.१

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः । (३०।१)

ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ rājā bhavati pūrvajaḥ |

30.2३०.२

पूर्वजेनावरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्ये ऽभिषिच्यते ॥ (३०।२)

pūrvajenāvaraḥ putro jyeṣṭho rājye 'bhiṣicyate ||

31.1३१.१

स राघवाणां कुलधर्मम् आत्मनः सनातनं नाद्य विहातुम् अर्हसि । (३१।१)

sa rāghavāṇāṃ kuladharmam ātmanaḥ sanātanaṃ nādya vihātum arhasi |

31.2३१.२

प्रभूतरत्नाम् अनुशाधि मेदिनीं प्रभूतराष्ट्रां पितृवन् महायशाः ॥ (३१।२)

prabhūtaratnām anuśādhi medinīṃ prabhūtarāṣṭrāṃ pitṛvan mahāyaśāḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 2, 102

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit