Rām, 3, 45
Select a line for its word-by-word analysis.
ब्राह्मणश् चातिथिश् चैष अनुक्तो हि शपेत माम् । (२।१)
brāhmaṇaś cātithiś caiṣa anukto hi śapeta mām |
इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनम् अब्रवीत् ॥ (२।२)
iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanam abravīt ||
सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामभार्या द्विजोत्तम ॥ (३।२)
sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmabhāryā dvijottama ||
भुञ्जाना मानुषान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी ॥ (४।२)
bhuñjānā mānuṣān bhogān sarvakāmasamṛddhinī ||
ततः संवत्सराद् ऊर्ध्वं सममन्यत मे पतिम् । (५।१)
tataḥ saṃvatsarād ūrdhvaṃ samamanyata me patim |
द्वाव् अयाचत भर्तारं सत्यसंधं नृपोत्तमम् ॥ (७।३)
dvāv ayācata bhartāraṃ satyasaṃdhaṃ nṛpottamam ||
नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्ये ऽहं कदाचन । (८।१)
nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsye 'haṃ kadācana |
अयाचतार्थैर् अन्वर्थैर् न च याच्ञां चकार सा ॥ (९।२)
ayācatārthair anvarthair na ca yācñāṃ cakāra sā ||
रामेति प्रथितो लोके गुणवान् सत्यवाक् शुचिः । (१०।२)
rāmeti prathito loke guṇavān satyavāk śuciḥ |
कैकेयी मम भर्तारम् इत्य् उवाच द्रुतं वचः ॥ (११।२)
kaikeyī mama bhartāram ity uvāca drutaṃ vacaḥ ||
भरताय प्रदातव्यम् इदं राज्यम् अकण्टकम् ॥ (१२।२)
bharatāya pradātavyam idaṃ rājyam akaṇṭakam ||
त्वया तु खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च । (१३।१)
tvayā tu khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca |
वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतात् ॥ (१३।२)
vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtāt ||
तथेत्य् उवाच तां रामः कैकेयीम् अकुतोभयः । (१४।१)
tathety uvāca tāṃ rāmaḥ kaikeyīm akutobhayaḥ |
चकार तद्वचस् तस्या मम भर्ता दृढव्रतः ॥ (१४।२)
cakāra tadvacas tasyā mama bhartā dṛḍhavrataḥ ||
दद्यान् न प्रतिगृह्णीयात् सत्यं ब्रूयान् न चानृतम् । (१५।१)
dadyān na pratigṛhṇīyāt satyaṃ brūyān na cānṛtam |
एतद् ब्राह्मण रामस्य व्रतं ध्रुवम् अनुत्तमम् ॥ (१५।२)
etad brāhmaṇa rāmasya vrataṃ dhruvam anuttamam ||
तस्य भ्राता तु वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् । (१६।१)
tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān |
रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरे ऽरिहा ॥ (१६।२)
rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare 'rihā ||
स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्मचारी दृढव्रतः । (१७।१)
sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharmacārī dṛḍhavrataḥ |
अन्वगच्छद् धनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह ॥ (१७।२)
anvagacchad dhanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha ||
ते वयं प्रच्युता राज्यात् कैकेय्यास् तु कृते त्रयः । (१८।१)
te vayaṃ pracyutā rājyāt kaikeyyās tu kṛte trayaḥ |
विचराम द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरम् ओजसा ॥ (१८।२)
vicarāma dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīram ojasā ||
समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुम् इह त्वया । (१९।१)
samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastum iha tvayā |
आगमिष्यति मे भर्ता वन्यम् आदाय पुष्कलम् ॥ (१९।२)
āgamiṣyati me bhartā vanyam ādāya puṣkalam ||
स त्वं नाम च गोत्रं च कुलम् आचक्ष्व तत्त्वतः । (२०।१)
sa tvaṃ nāma ca gotraṃ ca kulam ācakṣva tattvataḥ |
एकश् च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज ॥ (२०।२)
ekaś ca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija ||
एवं ब्रुवत्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः । (२१।१)
evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ |
प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः ॥ (२१।२)
pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ ||
त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम् । (२३।१)
tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm |
रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्य् अनिन्दिते ॥ (२३।२)
ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmy anindite ||
बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणाम् आहृतानाम् इतस् ततः । (२४।१)
bahvīnām uttamastrīṇām āhṛtānām itas tataḥ |
प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तम् अनादृत्य राक्षसम् ॥ (२८।२)
pratyuvācānavadyāṅgī tam anādṛtya rākṣasam ||
महागिरिम् इवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम् । (२९।१)
mahāgirim ivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim |
महोदधिम् इवाक्षोभ्यम् अहं रामम् अनुव्रता ॥ (२९।२)
mahodadhim ivākṣobhyam ahaṃ rāmam anuvratā ||
नृसिंहं सिंहसंकाशम् अहं रामम् अनुव्रता ॥ (३०।२)
nṛsiṃhaṃ siṃhasaṃkāśam ahaṃ rāmam anuvratā ||
पूर्णचन्द्राननं वीरं राजवत्सं जितेन्द्रियम् । (३१।१)
pūrṇacandrānanaṃ vīraṃ rājavatsaṃ jitendriyam |
पृथुकीर्तिं महाबाहुम् अहं रामम् अनुव्रता ॥ (३१।२)
pṛthukīrtiṃ mahābāhum ahaṃ rāmam anuvratā ||
त्वं पुनर् जम्बुकः सिंहीं माम् इहेच्छसि दुर्लभाम् । (३२।१)
tvaṃ punar jambukaḥ siṃhīṃ mām ihecchasi durlabhām |
नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुम् आदित्यस्य प्रभा यथा ॥ (३२।२)
nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭum ādityasya prabhā yathā ||
पादपान् काञ्चनान् नूनं बहून् पश्यसि मन्दभाक् । (३३।१)
pādapān kāñcanān nūnaṃ bahūn paśyasi mandabhāk |
राघवस्य प्रियां भार्यां यस् त्वम् इच्छसि रावण ॥ (३३।२)
rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yas tvam icchasi rāvaṇa ||
क्षुधितस्य च सिंहस्य मृगशत्रोस् तरस्विनः । (३४।१)
kṣudhitasya ca siṃhasya mṛgaśatros tarasvinaḥ |
आशीविषस्य वदनाद् दंष्ट्राम् आदातुम् इच्छसि ॥ (३४।२)
āśīviṣasya vadanād daṃṣṭrām ādātum icchasi ||
मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुम् इच्छसि । (३५।१)
mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartum icchasi |
कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान् गन्तुम् इच्छसि ॥ (३५।२)
kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimān gantum icchasi ||
अक्षिसूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेक्षि च क्षुरम् । (३६।१)
akṣisūcyā pramṛjasi jihvayā lekṣi ca kṣuram |
राघवस्य प्रियां भार्याम् अधिगन्तुं त्वम् इच्छसि ॥ (३६।२)
rāghavasya priyāṃ bhāryām adhigantuṃ tvam icchasi ||
अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुम् इच्छसि । (३७।१)
avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartum icchasi |
सूर्याचन्द्रमसौ चोभौ प्राणिभ्यां हर्तुम् इच्छसि । (३७।२)
sūryācandramasau cobhau prāṇibhyāṃ hartum icchasi |
यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुम् इच्छसि ॥ (३७।३)
yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitum icchasi ||
अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुम् इच्छसि । (३८।१)
agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartum icchasi |
कल्याणवृत्तां रामस्य यो भार्यां हर्तुम् इच्छसि ॥ (३८।२)
kalyāṇavṛttāṃ rāmasya yo bhāryāṃ hartum icchasi ||
रामस्य सदृशीं भार्यां यो ऽधिगन्तुं त्वम् इच्छसि ॥ (३९।२)
rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo 'dhigantuṃ tvam icchasi ||
यद् अन्तरं सिंहशृगालयोर् वने यद् अन्तरं स्यन्दनिकासमुद्रयोः । (४०।१)
yad antaraṃ siṃhaśṛgālayor vane yad antaraṃ syandanikāsamudrayoḥ |
सुराग्र्यसौवीरकयोर् यद् अन्तरं तद् अन्तरं दाशरथेस् तवैव च ॥ (४०।२)
surāgryasauvīrakayor yad antaraṃ tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca ||
यद् अन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर् यद् अन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः । (४१।१)
yad antaraṃ kāñcanasīsalohayor yad antaraṃ candanavāripaṅkayoḥ |
यद् अन्तरं हस्तिबिडालयोर् वने तद् अन्तरं दाशरथेस् तवैव च ॥ (४१।२)
yad antaraṃ hastibiḍālayor vane tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca ||
यद् अन्तरं वायसवैनतेययोर् यद् अन्तरं मद्गुमयूरयोर् अपि । (४२।१)
yad antaraṃ vāyasavainateyayor yad antaraṃ madgumayūrayor api |
यद् अन्तरं सारसगृध्रयोर् वने तद् अन्तरं दाशरथेस् तवैव च ॥ (४२।२)
yad antaraṃ sārasagṛdhrayor vane tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca ||
तस्मिन् सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ । (४३।१)
tasmin sahasrākṣasamaprabhāve rāme sthite kārmukabāṇapāṇau |
हृतापि ते ऽहं न जरां गमिष्ये वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम् ॥ (४३।२)
hṛtāpi te 'haṃ na jarāṃ gamiṣye vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam ||
इतीव तद् वाक्यम् अदुष्टभावा सुदृष्टम् उक्त्वा रजनीचरं तम् । (४४।१)
itīva tad vākyam aduṣṭabhāvā sudṛṣṭam uktvā rajanīcaraṃ tam |
गात्रप्रकम्पाद् व्यथिता बभूव वातोद्धता सा कदलीव तन्वी ॥ (४४।२)
gātraprakampād vyathitā babhūva vātoddhatā sā kadalīva tanvī ||
तां वेपमानाम् उपलक्ष्य सीतां स रावणो मृत्युसमप्रभावः । (४५।१)
tāṃ vepamānām upalakṣya sītāṃ sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ |
कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः समाचचक्षे भयकारणार्थम् ॥ (४५।२)
kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ samācacakṣe bhayakāraṇārtham ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.