रामायणRāmāyaṇa

Rām, 3, 45

232 of 606 · 93 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षुणा । (१।१)

rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣuṇā |

1.2१.२

परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानम् आत्मना ॥ (१।२)

parivrājakarūpeṇa śaśaṃsātmānam ātmanā ||

2.1२.१

ब्राह्मणश् चातिथिश् चैष अनुक्तो हि शपेत माम् । (२।१)

brāhmaṇaś cātithiś caiṣa anukto hi śapeta mām |

2.2२.२

इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनम् अब्रवीत् ॥ (२।२)

iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanam abravīt ||

3.1३.१

दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः । (३।१)

duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ |

3.2३.२

सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामभार्या द्विजोत्तम ॥ (३।२)

sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmabhāryā dvijottama ||

4.1४.१

संवत्सरं चाध्युषिता राघवस्य निवेशने । (४।१)

saṃvatsaraṃ cādhyuṣitā rāghavasya niveśane |

4.2४.२

भुञ्जाना मानुषान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी ॥ (४।२)

bhuñjānā mānuṣān bhogān sarvakāmasamṛddhinī ||

5.1५.१

ततः संवत्सराद् ऊर्ध्वं सममन्यत मे पतिम् । (५।१)

tataḥ saṃvatsarād ūrdhvaṃ samamanyata me patim |

5.2५.२

अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः ॥ (५।२)

abhiṣecayituṃ rāmaṃ sameto rājamantribhiḥ ||

6.1६.१

तस्मिन् संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने । (६।१)

tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane |

6.2६.२

कैकेयी नाम भर्तारं ममार्या याचते वरम् ॥ (६।२)

kaikeyī nāma bhartāraṃ mamāryā yācate varam ||

7.1७.१

प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे । (७।१)

pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuraṃ sukṛtena me |

7.2७.२

मम प्रव्राजनं भर्तुर् भरतस्याभिषेचनम् । (७।२)

mama pravrājanaṃ bhartur bharatasyābhiṣecanam |

7.3७.३

द्वाव् अयाचत भर्तारं सत्यसंधं नृपोत्तमम् ॥ (७।३)

dvāv ayācata bhartāraṃ satyasaṃdhaṃ nṛpottamam ||

8.1८.१

नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्ये ऽहं कदाचन । (८।१)

nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsye 'haṃ kadācana |

8.2८.२

एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्य् अभिषिच्यते ॥ (८।२)

eṣa me jīvitasyānto rāmo yady abhiṣicyate ||

9.1९.१

इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स मानदः । (९।१)

iti bruvāṇāṃ kaikeyīṃ śvaśuro me sa mānadaḥ |

9.2९.२

अयाचतार्थैर् अन्वर्थैर् न च याच्ञां चकार सा ॥ (९।२)

ayācatārthair anvarthair na ca yācñāṃ cakāra sā ||

10.1१०.१

मम भर्ता महातेजा वयसा पञ्चविंशकः । (१०।१)

mama bhartā mahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ |

10.2१०.२

रामेति प्रथितो लोके गुणवान् सत्यवाक् शुचिः । (१०।२)

rāmeti prathito loke guṇavān satyavāk śuciḥ |

10.3१०.३

विशालाक्षो महाबाहुः सर्वभूतहिते रतः ॥ (१०।३)

viśālākṣo mahābāhuḥ sarvabhūtahite rataḥ ||

11.1११.१

अभिषेकाय तु पितुः समीपं रामम् आगतम् । (११।१)

abhiṣekāya tu pituḥ samīpaṃ rāmam āgatam |

11.2११.२

कैकेयी मम भर्तारम् इत्य् उवाच द्रुतं वचः ॥ (११।२)

kaikeyī mama bhartāram ity uvāca drutaṃ vacaḥ ||

12.1१२.१

तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव । (१२।१)

tava pitrā samājñaptaṃ mamedaṃ śṛṇu rāghava |

12.2१२.२

भरताय प्रदातव्यम् इदं राज्यम् अकण्टकम् ॥ (१२।२)

bharatāya pradātavyam idaṃ rājyam akaṇṭakam ||

13.1१३.१

त्वया तु खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च । (१३।१)

tvayā tu khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca |

13.2१३.२

वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतात् ॥ (१३।२)

vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtāt ||

14.1१४.१

तथेत्य् उवाच तां रामः कैकेयीम् अकुतोभयः । (१४।१)

tathety uvāca tāṃ rāmaḥ kaikeyīm akutobhayaḥ |

14.2१४.२

चकार तद्वचस् तस्या मम भर्ता दृढव्रतः ॥ (१४।२)

cakāra tadvacas tasyā mama bhartā dṛḍhavrataḥ ||

15.1१५.१

दद्यान् न प्रतिगृह्णीयात् सत्यं ब्रूयान् न चानृतम् । (१५।१)

dadyān na pratigṛhṇīyāt satyaṃ brūyān na cānṛtam |

15.2१५.२

एतद् ब्राह्मण रामस्य व्रतं ध्रुवम् अनुत्तमम् ॥ (१५।२)

etad brāhmaṇa rāmasya vrataṃ dhruvam anuttamam ||

16.1१६.१

तस्य भ्राता तु वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् । (१६।१)

tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān |

16.2१६.२

रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरे ऽरिहा ॥ (१६।२)

rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare 'rihā ||

17.1१७.१

स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्मचारी दृढव्रतः । (१७।१)

sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharmacārī dṛḍhavrataḥ |

17.2१७.२

अन्वगच्छद् धनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह ॥ (१७।२)

anvagacchad dhanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha ||

18.1१८.१

ते वयं प्रच्युता राज्यात् कैकेय्यास् तु कृते त्रयः । (१८।१)

te vayaṃ pracyutā rājyāt kaikeyyās tu kṛte trayaḥ |

18.2१८.२

विचराम द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरम् ओजसा ॥ (१८।२)

vicarāma dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīram ojasā ||

19.1१९.१

समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुम् इह त्वया । (१९।१)

samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastum iha tvayā |

19.2१९.२

आगमिष्यति मे भर्ता वन्यम् आदाय पुष्कलम् ॥ (१९।२)

āgamiṣyati me bhartā vanyam ādāya puṣkalam ||

20.1२०.१

स त्वं नाम च गोत्रं च कुलम् आचक्ष्व तत्त्वतः । (२०।१)

sa tvaṃ nāma ca gotraṃ ca kulam ācakṣva tattvataḥ |

20.2२०.२

एकश् च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज ॥ (२०।२)

ekaś ca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija ||

21.1२१.१

एवं ब्रुवत्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः । (२१।१)

evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ |

21.2२१.२

प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः ॥ (२१।२)

pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ ||

22.1२२.१

येन वित्रासिता लोकाः सदेवासुरपन्नगाः । (२२।१)

yena vitrāsitā lokāḥ sadevāsurapannagāḥ |

22.2२२.२

अहं स रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः ॥ (२२।२)

ahaṃ sa rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ ||

23.1२३.१

त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम् । (२३।१)

tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm |

23.2२३.२

रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्य् अनिन्दिते ॥ (२३।२)

ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmy anindite ||

24.1२४.१

बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणाम् आहृतानाम् इतस् ततः । (२४।१)

bahvīnām uttamastrīṇām āhṛtānām itas tataḥ |

24.2२४.२

सर्वासाम् एव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव ॥ (२४।२)

sarvāsām eva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava ||

25.1२५.१

लङ्का नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी । (२५।१)

laṅkā nāma samudrasya madhye mama mahāpurī |

25.2२५.२

सागरेण परिक्षिप्ता निविष्टा गिरिमूर्धनि ॥ (२५।२)

sāgareṇa parikṣiptā niviṣṭā girimūrdhani ||

26.1२६.१

तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विचरिष्यसि । (२६।१)

tatra sīte mayā sārdhaṃ vaneṣu vicariṣyasi |

26.2२६.२

न चास्यारण्यवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि ॥ (२६।२)

na cāsyāraṇyavāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini ||

27.1२७.१

पञ्च दास्यः सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः । (२७।१)

pañca dāsyaḥ sahasrāṇi sarvābharaṇabhūṣitāḥ |

27.2२७.२

सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि ॥ (२७।२)

sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi ||

28.1२८.१

रावणेनैवम् उक्ता तु कुपिता जनकात्मजा । (२८।१)

rāvaṇenaivam uktā tu kupitā janakātmajā |

28.2२८.२

प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तम् अनादृत्य राक्षसम् ॥ (२८।२)

pratyuvācānavadyāṅgī tam anādṛtya rākṣasam ||

29.1२९.१

महागिरिम् इवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम् । (२९।१)

mahāgirim ivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim |

29.2२९.२

महोदधिम् इवाक्षोभ्यम् अहं रामम् अनुव्रता ॥ (२९।२)

mahodadhim ivākṣobhyam ahaṃ rāmam anuvratā ||

30.1३०.१

महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम् । (३०।१)

mahābāhuṃ mahoraskaṃ siṃhavikrāntagāminam |

30.2३०.२

नृसिंहं सिंहसंकाशम् अहं रामम् अनुव्रता ॥ (३०।२)

nṛsiṃhaṃ siṃhasaṃkāśam ahaṃ rāmam anuvratā ||

31.1३१.१

पूर्णचन्द्राननं वीरं राजवत्सं जितेन्द्रियम् । (३१।१)

pūrṇacandrānanaṃ vīraṃ rājavatsaṃ jitendriyam |

31.2३१.२

पृथुकीर्तिं महाबाहुम् अहं रामम् अनुव्रता ॥ (३१।२)

pṛthukīrtiṃ mahābāhum ahaṃ rāmam anuvratā ||

32.1३२.१

त्वं पुनर् जम्बुकः सिंहीं माम् इहेच्छसि दुर्लभाम् । (३२।१)

tvaṃ punar jambukaḥ siṃhīṃ mām ihecchasi durlabhām |

32.2३२.२

नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुम् आदित्यस्य प्रभा यथा ॥ (३२।२)

nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭum ādityasya prabhā yathā ||

33.1३३.१

पादपान् काञ्चनान् नूनं बहून् पश्यसि मन्दभाक् । (३३।१)

pādapān kāñcanān nūnaṃ bahūn paśyasi mandabhāk |

33.2३३.२

राघवस्य प्रियां भार्यां यस् त्वम् इच्छसि रावण ॥ (३३।२)

rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yas tvam icchasi rāvaṇa ||

34.1३४.१

क्षुधितस्य च सिंहस्य मृगशत्रोस् तरस्विनः । (३४।१)

kṣudhitasya ca siṃhasya mṛgaśatros tarasvinaḥ |

34.2३४.२

आशीविषस्य वदनाद् दंष्ट्राम् आदातुम् इच्छसि ॥ (३४।२)

āśīviṣasya vadanād daṃṣṭrām ādātum icchasi ||

35.1३५.१

मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुम् इच्छसि । (३५।१)

mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartum icchasi |

35.2३५.२

कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान् गन्तुम् इच्छसि ॥ (३५।२)

kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimān gantum icchasi ||

36.1३६.१

अक्षिसूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेक्षि च क्षुरम् । (३६।१)

akṣisūcyā pramṛjasi jihvayā lekṣi ca kṣuram |

36.2३६.२

राघवस्य प्रियां भार्याम् अधिगन्तुं त्वम् इच्छसि ॥ (३६।२)

rāghavasya priyāṃ bhāryām adhigantuṃ tvam icchasi ||

37.1३७.१

अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुम् इच्छसि । (३७।१)

avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartum icchasi |

37.2३७.२

सूर्याचन्द्रमसौ चोभौ प्राणिभ्यां हर्तुम् इच्छसि । (३७।२)

sūryācandramasau cobhau prāṇibhyāṃ hartum icchasi |

37.3३७.३

यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुम् इच्छसि ॥ (३७।३)

yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitum icchasi ||

38.1३८.१

अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुम् इच्छसि । (३८।१)

agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartum icchasi |

38.2३८.२

कल्याणवृत्तां रामस्य यो भार्यां हर्तुम् इच्छसि ॥ (३८।२)

kalyāṇavṛttāṃ rāmasya yo bhāryāṃ hartum icchasi ||

39.1३९.१

अयोमुखानां शूलानाम् अग्रे चरितुम् इच्छसि । (३९।१)

ayomukhānāṃ śūlānām agre caritum icchasi |

39.2३९.२

रामस्य सदृशीं भार्यां यो ऽधिगन्तुं त्वम् इच्छसि ॥ (३९।२)

rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo 'dhigantuṃ tvam icchasi ||

40.1४०.१

यद् अन्तरं सिंहशृगालयोर् वने यद् अन्तरं स्यन्दनिकासमुद्रयोः । (४०।१)

yad antaraṃ siṃhaśṛgālayor vane yad antaraṃ syandanikāsamudrayoḥ |

40.2४०.२

सुराग्र्यसौवीरकयोर् यद् अन्तरं तद् अन्तरं दाशरथेस् तवैव च ॥ (४०।२)

surāgryasauvīrakayor yad antaraṃ tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca ||

41.1४१.१

यद् अन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर् यद् अन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः । (४१।१)

yad antaraṃ kāñcanasīsalohayor yad antaraṃ candanavāripaṅkayoḥ |

41.2४१.२

यद् अन्तरं हस्तिबिडालयोर् वने तद् अन्तरं दाशरथेस् तवैव च ॥ (४१।२)

yad antaraṃ hastibiḍālayor vane tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca ||

42.1४२.१

यद् अन्तरं वायसवैनतेययोर् यद् अन्तरं मद्गुमयूरयोर् अपि । (४२।१)

yad antaraṃ vāyasavainateyayor yad antaraṃ madgumayūrayor api |

42.2४२.२

यद् अन्तरं सारसगृध्रयोर् वने तद् अन्तरं दाशरथेस् तवैव च ॥ (४२।२)

yad antaraṃ sārasagṛdhrayor vane tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca ||

43.1४३.१

तस्मिन् सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ । (४३।१)

tasmin sahasrākṣasamaprabhāve rāme sthite kārmukabāṇapāṇau |

43.2४३.२

हृतापि ते ऽहं न जरां गमिष्ये वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम् ॥ (४३।२)

hṛtāpi te 'haṃ na jarāṃ gamiṣye vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam ||

44.1४४.१

इतीव तद् वाक्यम् अदुष्टभावा सुदृष्टम् उक्त्वा रजनीचरं तम् । (४४।१)

itīva tad vākyam aduṣṭabhāvā sudṛṣṭam uktvā rajanīcaraṃ tam |

44.2४४.२

गात्रप्रकम्पाद् व्यथिता बभूव वातोद्धता सा कदलीव तन्वी ॥ (४४।२)

gātraprakampād vyathitā babhūva vātoddhatā sā kadalīva tanvī ||

45.1४५.१

तां वेपमानाम् उपलक्ष्य सीतां स रावणो मृत्युसमप्रभावः । (४५।१)

tāṃ vepamānām upalakṣya sītāṃ sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ |

45.2४५.२

कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः समाचचक्षे भयकारणार्थम् ॥ (४५।२)

kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ samācacakṣe bhayakāraṇārtham ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 3, 45

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit