Rām, 4, 16
Select a line for its word-by-word analysis.
वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedam abravīt ||
गर्जतो ऽस्य च संरम्भं भ्रातुः शत्रोर् विशेषतः । (२।१)
garjato 'sya ca saṃrambhaṃ bhrātuḥ śatror viśeṣataḥ |
सोढुं न च समर्थो ऽहं युद्धकामस्य संयुगे । (४।१)
soḍhuṃ na ca samartho 'haṃ yuddhakāmasya saṃyuge |
सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जतः ॥ (४।२)
sugrīvasya ca saṃrambhaṃ hīnagrīvasya garjataḥ ||
न च कार्यो विषादस् ते राघवं प्रति मत्कृते । (५।१)
na ca kāryo viṣādas te rāghavaṃ prati matkṛte |
धर्मज्ञश् च कृतज्ञश् च कथं पापं करिष्यति ॥ (५।२)
dharmajñaś ca kṛtajñaś ca kathaṃ pāpaṃ kariṣyati ||
निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयो ऽनुगच्छसि । (६।१)
nivartasva saha strībhiḥ kathaṃ bhūyo 'nugacchasi |
सौहृदं दर्शितं तारे मयि भक्तिः कृता त्वया ॥ (६।२)
sauhṛdaṃ darśitaṃ tāre mayi bhaktiḥ kṛtā tvayā ||
प्रतियोत्स्याम्य् अहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम् । (७।१)
pratiyotsyāmy ahaṃ gatvā sugrīvaṃ jahi sambhramam |
दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर् विमोक्ष्यते ॥ (७।२)
darpaṃ cāsya vineṣyāmi na ca prāṇair vimokṣyate ||
अहं जित्वा निवर्तिष्ये तम् अलं भ्रातरं रणे ॥ (८।२)
ahaṃ jitvā nivartiṣye tam alaṃ bhrātaraṃ raṇe ||
ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रवद् विजयैषिणी । (१०।१)
tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā mantravad vijayaiṣiṇī |
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ॥ (१०।२)
antaḥpuraṃ saha strībhiḥ praviṣṭā śokamohitā ||
प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वम् आलयम् । (११।१)
praviṣṭāyāṃ tu tārāyāṃ saha strībhiḥ svam ālayam |
नगरान् निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन् ॥ (११।२)
nagarān niryayau kruddho mahāsarpa iva śvasan ||
सर्वतश् चारयन् दृष्टिं शत्रुदर्शनकाङ्क्षया ॥ (१२।२)
sarvataś cārayan dṛṣṭiṃ śatrudarśanakāṅkṣayā ||
स ददर्श ततः श्रीमान् सुग्रीवं हेमपिङ्गलम् । (१३।१)
sa dadarśa tataḥ śrīmān sugrīvaṃ hemapiṅgalam |
सुसंवीतम् अवष्टब्धं दीप्यमानम् इवानलम् ॥ (१३।२)
susaṃvītam avaṣṭabdhaṃ dīpyamānam ivānalam ||
स तं दृष्ट्वा महावीर्यं सुग्रीवं पर्यवस्थितम् । (१४।१)
sa taṃ dṛṣṭvā mahāvīryaṃ sugrīvaṃ paryavasthitam |
स वाली गाढसंवीतो मुष्टिम् उद्यम्य वीर्यवान् । (१५।१)
sa vālī gāḍhasaṃvīto muṣṭim udyamya vīryavān |
सुग्रीवम् एवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ॥ (१५।२)
sugrīvam evābhimukho yayau yoddhuṃ kṛtakṣaṇaḥ ||
श्लिष्टमुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरम् आगतः । (१६।१)
śliṣṭamuṣṭiṃ samudyamya saṃrabdhataram āgataḥ |
सुग्रीवो ऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम् ॥ (१६।२)
sugrīvo 'pi samuddiśya vālinaṃ hemamālinam ||
तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणपण्डितम् । (१७।१)
taṃ vālī krodhatāmrākṣaḥ sugrīvaṃ raṇapaṇḍitam |
एष मुष्टिर् मया बद्धो गाढः सुनिहिताङ्गुलिः । (१८।१)
eṣa muṣṭir mayā baddho gāḍhaḥ sunihitāṅguliḥ |
मया वेगविमुक्तस् ते प्राणान् आदाय यास्यति ॥ (१८।२)
mayā vegavimuktas te prāṇān ādāya yāsyati ||
एवम् उक्तस् तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनम् अब्रवीत् । (१९।१)
evam uktas tu sugrīvaḥ kruddho vālinam abravīt |
तवैव च हरन् प्राणान् मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥ (१९।२)
tavaiva ca haran prāṇān muṣṭiḥ patatu mūrdhani ||
ताडितस् तेन संक्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः । (२०।१)
tāḍitas tena saṃkruddhaḥ samabhikramya vegataḥ |
सुग्रीवेण तु निःसङ्गं सालम् उत्पाट्य तेजसा । (२१।१)
sugrīveṇa tu niḥsaṅgaṃ sālam utpāṭya tejasā |
गात्रेष्व् अभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः ॥ (२१।२)
gātreṣv abhihato vālī vajreṇeva mahāgiriḥ ||
प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याव् इवाम्बरे ॥ (२३।२)
pravṛddhau ghoravapuṣau candrasūryāv ivāmbare ||
वालिना भग्नदर्पस् तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः । (२४।१)
vālinā bhagnadarpas tu sugrīvo mandavikramaḥ |
ततस्तेन महातेजा वीर्योत्सिक्तः कपीश्वरः । (२६।१)
tatastena mahātejā vīryotsiktaḥ kapīśvaraḥ |
अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः । (२७।१)
athokṣitaḥ śoṇitatoyavisravaiḥ supuṣpitāśoka ivāniloddhataḥ |
विचेतनो वासवसूनुर् आहवे प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः ॥ (२७।२)
vicetano vāsavasūnur āhave prabhraṃśitendradhvajavat kṣitiṃ gataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.