Rām, 7, 79
Select a line for its word-by-word analysis.
तौ रामं प्राञ्जलीभूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः । (२।१)
tau rāmaṃ prāñjalībhūtvā tasya rājño mahātmanaḥ |
विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः ॥ (२।२)
vistaraṃ tasya bhāvasya tadā papracchatuḥ punaḥ ||
कथं स राजा स्त्रीभूतो वर्तयामास दुर्गतिम् । (३।१)
kathaṃ sa rājā strībhūto vartayāmāsa durgatim |
पुरुषो वा यदा भूतः कां वृत्तिं वर्तयत्यसौ ॥ (३।२)
puruṣo vā yadā bhūtaḥ kāṃ vṛttiṃ vartayatyasau ||
तयोस्तद् भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् । (४।१)
tayostad bhāṣitaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam |
तम् एव प्रथमं मासं स्त्रीभूत्वा लोकसुन्दरी । (५।१)
tam eva prathamaṃ māsaṃ strībhūtvā lokasundarī |
ताभिः परिवृता स्त्रीभिर् ये ऽस्य पूर्वं पदानुगाः ॥ (५।२)
tābhiḥ parivṛtā strībhir ye 'sya pūrvaṃ padānugāḥ ||
द्रुमगुल्मलताकीर्णं पद्भ्यां पद्मदलेक्षणा ॥ (६।२)
drumagulmalatākīrṇaṃ padbhyāṃ padmadalekṣaṇā ||
वाहनानि च सर्वाणि संत्यक्त्वा वै समन्ततः । (७।१)
vāhanāni ca sarvāṇi saṃtyaktvā vai samantataḥ |
ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्णं सोमम् इवोदितम् ॥ (९।२)
jvalantaṃ svena vapuṣā pūrṇaṃ somam ivoditam ||
तपन्तं च तपस्तीव्रम् अम्भोमध्ये दुरासदम् । (१०।१)
tapantaṃ ca tapastīvram ambhomadhye durāsadam |
सा तं जलाशयं सर्वं क्षोभयामास विस्मिता । (११।१)
sā taṃ jalāśayaṃ sarvaṃ kṣobhayāmāsa vismitā |
सह तैः पूर्वपुरुषैः स्त्रीभूतै रघुनन्दन ॥ (११।२)
saha taiḥ pūrvapuruṣaiḥ strībhūtai raghunandana ||
बुधस्तु तां निरीक्ष्यैव कामबाणाभिपीडितः । (१२।१)
budhastu tāṃ nirīkṣyaiva kāmabāṇābhipīḍitaḥ |
इलां निरीक्षमाणः स त्रैलोक्याभ्यधिकां शुभाम् । (१३।१)
ilāṃ nirīkṣamāṇaḥ sa trailokyābhyadhikāṃ śubhām |
चिन्तां समभ्यतिक्रामत् का न्वियं देवताधिका ॥ (१३।२)
cintāṃ samabhyatikrāmat kā nviyaṃ devatādhikā ||
दृष्टपूर्वा मया काचिद् रूपेणैतेन शोभिता ॥ (१४।२)
dṛṣṭapūrvā mayā kācid rūpeṇaitena śobhitā ||
इति बुद्धिं समास्थाय जलात् स्थलम् उपागमत् ॥ (१५।२)
iti buddhiṃ samāsthāya jalāt sthalam upāgamat ||
स आश्रमं समुपागम्य चतस्रः प्रमदास्ततः । (१६।१)
sa āśramaṃ samupāgamya catasraḥ pramadāstataḥ |
शब्दापयत धर्मात्मा ताश्चैनं च ववन्दिरे ॥ (१६।२)
śabdāpayata dharmātmā tāścainaṃ ca vavandire ||
स ताः पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यैषा लोकसुन्दरी । (१७।१)
sa tāḥ papraccha dharmātmā kasyaiṣā lokasundarī |
किमर्थम् आगता चेह सत्यम् आख्यात माचिरम् ॥ (१७।२)
kimartham āgatā ceha satyam ākhyāta māciram ||
शुभं तु तस्य तद्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् । (१८।१)
śubhaṃ tu tasya tadvākyaṃ madhuraṃ madhurākṣaram |
श्रुत्वा तु ताः स्त्रियः सर्वा ऊचुर् मधुरया गिरा ॥ (१८।२)
śrutvā tu tāḥ striyaḥ sarvā ūcur madhurayā girā ||
अस्माकम् एषा सुश्रोणी प्रभुत्वे वर्तते सदा । (१९।१)
asmākam eṣā suśroṇī prabhutve vartate sadā |
तद् वाक्यम् अव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य तु । (२०।१)
tad vākyam avyaktapadaṃ tāsāṃ strīṇāṃ niśamya tu |
विद्याम् आवर्तनीं पुण्याम् आवर्तयत स द्विजः ॥ (२०।२)
vidyām āvartanīṃ puṇyām āvartayata sa dvijaḥ ||
सो ऽर्थं विदित्वा निखिलं तस्य राज्ञो यथागतम् । (२१।१)
so 'rthaṃ viditvā nikhilaṃ tasya rājño yathāgatam |
सर्वा एव स्त्रियस्ताश्च बभाषे मुनिपुंगवः ॥ (२१।२)
sarvā eva striyastāśca babhāṣe munipuṃgavaḥ ||
वत्स्यथास्मिन् गिरौ यूयम् अवकाशो विधीयताम् ॥ (२२।२)
vatsyathāsmin girau yūyam avakāśo vidhīyatām ||
स्त्रियः किम्पुरुषान्नाम भर्तॄन् समुपलप्स्यथ ॥ (२३।२)
striyaḥ kimpuruṣānnāma bhartṝn samupalapsyatha ||
ताः श्रुत्वा सोमपुत्रस्य वाचं किंपुरुषीकृताः । (२४।१)
tāḥ śrutvā somaputrasya vācaṃ kiṃpuruṣīkṛtāḥ |
उपासांचक्रिरे शैलं बह्व्यस्ता बहुधा तदा ॥ (२४।२)
upāsāṃcakrire śailaṃ bahvyastā bahudhā tadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.