Rām, 4, 26
Select a line for its word-by-word analysis.
अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम् । (१।१)
abhiṣikte tu sugrīve praviṣṭe vānare guhām |
आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम् ॥ (१।२)
ājagāma saha bhrātrā rāmaḥ prasravaṇaṃ girim ||
शार्दूलमृगसंघुष्टं सिंहैर् भीमरवैर् वृतम् । (२।१)
śārdūlamṛgasaṃghuṣṭaṃ siṃhair bhīmaravair vṛtam |
ऋक्षवानरगोपुच्छैर् मार्जारैश् च निषेवितम् । (३।१)
ṛkṣavānaragopucchair mārjāraiś ca niṣevitam |
प्रत्यगृह्णत वासार्थं रामः सौमित्रिणा सह ॥ (४।२)
pratyagṛhṇata vāsārthaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha ||
सुसुखे ऽपि बहुद्रव्ये तस्मिन् हि धरणीधरे । (६।१)
susukhe 'pi bahudravye tasmin hi dharaṇīdhare |
हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम् ॥ (६।३)
hṛtāṃ hi bhāryāṃ smarataḥ prāṇebhyo 'pi garīyasīm ||
तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम् । (८।२)
taṃ śocamānaṃ kākutsthaṃ nityaṃ śokaparāyaṇam |
तुल्यदुःखो ऽब्रवीद् भ्राता लक्ष्मणो ऽनुनयन् वचः ॥ (८।३)
tulyaduḥkho 'bravīd bhrātā lakṣmaṇo 'nunayan vacaḥ ||
अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुम् अर्हसि । (९।१)
alaṃ vīra vyathāṃ gatvā na tvaṃ śocitum arhasi |
शोचतो ह्य् अवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते ॥ (९।२)
śocato hy avasīdanti sarvārthā viditaṃ hi te ||
न ह्य् अव्यवसितः शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः । (११।१)
na hy avyavasitaḥ śatruṃ rākṣasaṃ taṃ viśeṣataḥ |
समर्थस् त्वं रणे हन्तुं विक्रमैर् जिह्मकारिणम् ॥ (११।२)
samarthas tvaṃ raṇe hantuṃ vikramair jihmakāriṇam ||
समुन्मूलय शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरं कुरु । (१२।१)
samunmūlaya śokaṃ tvaṃ vyavasāyaṃ sthiraṃ kuru |
ततः सपरिवारं तं निर्मूलं कुरु राक्षसम् ॥ (१२।२)
tataḥ saparivāraṃ taṃ nirmūlaṃ kuru rākṣasam ||
परिवर्तयितुं शक्तः किम् अङ्ग पुन रावणम् ॥ (१३।२)
parivartayituṃ śaktaḥ kim aṅga puna rāvaṇam ||
अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये । (१४।१)
ahaṃ tu khalu te vīryaṃ prasuptaṃ pratibodhaye |
दीप्तैर् आहुतिभिः काले भस्मच्छन्नम् इवानलम् ॥ (१४।२)
dīptair āhutibhiḥ kāle bhasmacchannam ivānalam ||
लक्ष्मणस्य तु तद् वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम् । (१५।१)
lakṣmaṇasya tu tad vākyaṃ pratipūjya hitaṃ śubham |
राघवः सुहृदं स्निग्धम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१५।२)
rāghavaḥ suhṛdaṃ snigdham idaṃ vacanam abravīt ||
वाच्यं यद् अनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च । (१६।१)
vācyaṃ yad anuraktena snigdhena ca hitena ca |
सत्यविक्रमयुक्तेन तद् उक्तं लक्ष्मण त्वया ॥ (१६।२)
satyavikramayuktena tad uktaṃ lakṣmaṇa tvayā ||
विक्रमेष्व् अप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्य् अहम् ॥ (१७।२)
vikrameṣv apratihataṃ tejaḥ protsāhayāmy aham ||
शरत्कालं प्रतीक्षे ऽहम् इयं प्रावृड् उपस्थिता । (१८।१)
śaratkālaṃ pratīkṣe 'ham iyaṃ prāvṛḍ upasthitā |
ततः सराष्ट्रं सगणं राक्षसं तं निहन्म्य् अहम् ॥ (१८।२)
tataḥ sarāṣṭraṃ sagaṇaṃ rākṣasaṃ taṃ nihanmy aham ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टो रामस्य लक्ष्मणः । (१९।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā hṛṣṭo rāmasya lakṣmaṇaḥ |
पुनर् एवाब्रवीद् वाक्यं सौमित्रिर् मित्रनन्दनः ॥ (१९।२)
punar evābravīd vākyaṃ saumitrir mitranandanaḥ ||
एतत् ते सदृशं वाक्यम् उक्तं शत्रुनिबर्हण । (२०।१)
etat te sadṛśaṃ vākyam uktaṃ śatrunibarhaṇa |
इदानीम् असि काकुत्स्थ प्रकृतिं स्वाम् उपागतः ॥ (२०।२)
idānīm asi kākutstha prakṛtiṃ svām upāgataḥ ||
विज्ञाय ह्य् आत्मनो वीर्यं तथ्यं भवितुम् अर्हसि । (२१।१)
vijñāya hy ātmano vīryaṃ tathyaṃ bhavitum arhasi |
एतत् सदृशम् उक्तं ते श्रुतस्याभिजनस्य च ॥ (२१।२)
etat sadṛśam uktaṃ te śrutasyābhijanasya ca ||
तस्मात् पुरुषशार्दूल चिन्तयञ् शत्रुनिग्रहम् । (२२।१)
tasmāt puruṣaśārdūla cintayañ śatrunigraham |
वर्षारात्रम् अनुप्राप्तम् अतिक्रामय राघव ॥ (२२।२)
varṣārātram anuprāptam atikrāmaya rāghava ||
नियम्य कोपं प्रतिपाल्यतां शरत् क्षमस्व मासांश् चतुरो मया सह । (२३।१)
niyamya kopaṃ pratipālyatāṃ śarat kṣamasva māsāṃś caturo mayā saha |
वसाचले ऽस्मिन् मृगराजसेविते संवर्धयञ् शत्रुवधे समुद्यतः ॥ (२३।२)
vasācale 'smin mṛgarājasevite saṃvardhayañ śatruvadhe samudyataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.