Rām, 7, 53
Select a line for its word-by-word analysis.
ब्रुवद्भिर् एवम् ऋषिभिः काकुत्स्थो वाक्यम् अब्रवीत् । (१।१)
bruvadbhir evam ṛṣibhiḥ kākutstho vākyam abravīt |
किं कार्यं ब्रूत भवतां भयं नाशयितास्मि वः ॥ (१।२)
kiṃ kāryaṃ brūta bhavatāṃ bhayaṃ nāśayitāsmi vaḥ ||
तथा वदति काकुत्स्थे भार्गवो वाक्यम् अब्रवीत् । (२।१)
tathā vadati kākutsthe bhārgavo vākyam abravīt |
लोलापुत्रो ऽभवज्ज्येष्ठो मधुर् नाम महासुरः ॥ (३।२)
lolāputro 'bhavajjyeṣṭho madhur nāma mahāsuraḥ ||
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः । (४।१)
brahmaṇyaśca śaraṇyaśca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ |
स मधुर् वीर्यसम्पन्नो धर्मे च सुसमाहितः । (५।१)
sa madhur vīryasampanno dharme ca susamāhitaḥ |
बहुमानाच्च रुद्रेण दत्तस्तस्याद्भुतो वरः ॥ (५।२)
bahumānācca rudreṇa dattastasyādbhuto varaḥ ||
शूलं शूलाद् विनिष्कृष्य महावीर्यं महाप्रभम् । (६।१)
śūlaṃ śūlād viniṣkṛṣya mahāvīryaṃ mahāprabham |
ददौ महात्मा सुप्रीतो वाक्यं चैतद् उवाच ह ॥ (६।२)
dadau mahātmā suprīto vākyaṃ caitad uvāca ha ||
त्वयायम् अतुलो धर्मो मत्प्रसादात् कृतः शुभः । (७।१)
tvayāyam atulo dharmo matprasādāt kṛtaḥ śubhaḥ |
प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यायुधम् उत्तमम् ॥ (७।२)
prītyā paramayā yukto dadāmyāyudham uttamam ||
यावत् सुरैश्च विप्रैश्च न विरुध्येर् महासुर । (८।१)
yāvat suraiśca vipraiśca na virudhyer mahāsura |
तावच्छूलं तवेदं स्याद् अन्यथा नाशम् आप्नुयात् ॥ (८।२)
tāvacchūlaṃ tavedaṃ syād anyathā nāśam āpnuyāt ||
यश्च त्वाम् अभियुञ्जीत युद्धाय विगतज्वरः । (९।१)
yaśca tvām abhiyuñjīta yuddhāya vigatajvaraḥ |
तं शूलं भस्मसात् कृत्वा पुनर् एष्यति ते करम् ॥ (९।२)
taṃ śūlaṃ bhasmasāt kṛtvā punar eṣyati te karam ||
एवं रुद्राद् वरं लब्ध्वा भूय एव महासुरः । (१०।१)
evaṃ rudrād varaṃ labdhvā bhūya eva mahāsuraḥ |
भवेत् तु सततं देव सुराणाम् ईश्वरो ह्यसि ॥ (११।२)
bhavet tu satataṃ deva surāṇām īśvaro hyasi ||
तं ब्रुवाणं मधुं देवः सर्वभूतपतिः शिवः । (१२।१)
taṃ bruvāṇaṃ madhuṃ devaḥ sarvabhūtapatiḥ śivaḥ |
मा भूत् ते विफला वाणी मत्प्रासादकृता शुभा । (१३।१)
mā bhūt te viphalā vāṇī matprāsādakṛtā śubhā |
भवतः पुत्रम् एकं तु शूलम् एतद् गमिष्यति ॥ (१३।२)
bhavataḥ putram ekaṃ tu śūlam etad gamiṣyati ||
यावत् करस्थः शूलो ऽयं भविष्यति सुतस्य ते । (१४।१)
yāvat karasthaḥ śūlo 'yaṃ bhaviṣyati sutasya te |
एवं मधुवरं लब्ध्वा देवात् सुमहद् अद्भुतम् । (१५।१)
evaṃ madhuvaraṃ labdhvā devāt sumahad adbhutam |
भवनं चासुरश्रेष्ठः कारयामास सुप्रभम् ॥ (१५।२)
bhavanaṃ cāsuraśreṣṭhaḥ kārayāmāsa suprabham ||
तस्य पत्नी महाभागा प्रिया कुम्भीनसी हि या । (१६।१)
tasya patnī mahābhāgā priyā kumbhīnasī hi yā |
विश्वासयोर् अपत्यं सा ह्यनलायां महाप्रभा ॥ (१६।२)
viśvāsayor apatyaṃ sā hyanalāyāṃ mahāprabhā ||
तस्याः पुत्रो महावीर्यो लवणो नाम दारुणः । (१७।१)
tasyāḥ putro mahāvīryo lavaṇo nāma dāruṇaḥ |
बाल्यात् प्रभृति दुष्टात्मा पापान्येव समाचरत् ॥ (१७।२)
bālyāt prabhṛti duṣṭātmā pāpānyeva samācarat ||
तं पुत्रं दुर्विनीतं तु दृष्ट्वा दुःखसमन्वितः । (१८।१)
taṃ putraṃ durvinītaṃ tu dṛṣṭvā duḥkhasamanvitaḥ |
मधुः स शोकम् आपेदे न चैनं किंचिद् अब्रवीत् ॥ (१८।२)
madhuḥ sa śokam āpede na cainaṃ kiṃcid abravīt ||
शूलं निवेश्य लवणे वरं तस्मै न्यवेदयत् ॥ (१९।२)
śūlaṃ niveśya lavaṇe varaṃ tasmai nyavedayat ||
स प्रभावेन शूलस्य दौरात्म्येनात्मनस्तथा । (२०।१)
sa prabhāvena śūlasya daurātmyenātmanastathā |
संतापयति लोकांस्त्रीन् विशेषेण तु तापसान् ॥ (२०।२)
saṃtāpayati lokāṃstrīn viśeṣeṇa tu tāpasān ||
श्रुत्वा प्रमाणं काकुत्स्थ त्वं हि नः परमा गतिः ॥ (२१।२)
śrutvā pramāṇaṃ kākutstha tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ ||
बहवः पार्थिवा राम भयार्तैर् ऋषिभिः पुरा । (२२।१)
bahavaḥ pārthivā rāma bhayārtair ṛṣibhiḥ purā |
त्रातारं विद्महे राम नान्यं भुवि नराधिपम् । (२३।२)
trātāraṃ vidmahe rāma nānyaṃ bhuvi narādhipam |
तत् परित्रातुम् इच्छामो लवणाद् भयपीडिताः ॥ (२३।३)
tat paritrātum icchāmo lavaṇād bhayapīḍitāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.