Rām, 6, 83
Select a line for its word-by-word analysis.
आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले । (१।१)
ārtānāṃ rākṣasīnāṃ tu laṅkāyāṃ vai kule kule |
स तु दीर्घं विनिश्वस्य मुहूर्तं ध्यानम् आस्थितः । (२।१)
sa tu dīrghaṃ viniśvasya muhūrtaṃ dhyānam āsthitaḥ |
राक्षसैर् अपि दुर्दर्शः कालाग्निर् इव मूर्छितः ॥ (३।२)
rākṣasair api durdarśaḥ kālāgnir iva mūrchitaḥ ||
भयाव्यक्तकथांस्तत्र निर्दहन्न् इव चक्षुषा ॥ (४।२)
bhayāvyaktakathāṃstatra nirdahann iva cakṣuṣā ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः । (६।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāste bhayārditāḥ |
चोदयामासुर् अव्यग्रान् राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया ॥ (६।२)
codayāmāsur avyagrān rākṣasāṃstānnṛpājñayā ||
ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा घोरदर्शनाः । (७।१)
te tu sarve tathetyuktvā rākṣasā ghoradarśanāḥ |
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर् विजयकाङ्क्षिणः ॥ (८।२)
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bhartur vijayakāṅkṣiṇaḥ ||
अथोवाच प्रहस्यैतान् रावणः क्रोधमूर्छितः । (९।१)
athovāca prahasyaitān rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
अद्य बाणैर् धनुर्मुक्तैर् युगान्तादित्यसंनिभैः । (१०।१)
adya bāṇair dhanurmuktair yugāntādityasaṃnibhaiḥ |
राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसादनम् ॥ (१०।२)
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva neṣyāmi yamasādanam ||
खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा । (११।१)
kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitostathā |
करिष्यामि प्रतीकारम् अद्य शत्रुवधाद् अहम् ॥ (११।२)
kariṣyāmi pratīkāram adya śatruvadhād aham ||
नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यो नापि सागरः । (१२।१)
naivāntarikṣaṃ na diśo na nadyo nāpi sāgaraḥ |
धनुःसमुद्राद् उद्भूतैर् मथिष्यामि शरोर्मिभिः ॥ (१३।२)
dhanuḥsamudrād udbhūtair mathiṣyāmi śarormibhiḥ ||
मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैर् इव पङ्कजैः ॥ (१५।२)
maṇḍayiṣyanti vasudhāṃ sanālair iva paṅkajaiḥ ||
अद्य युद्धप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम् । (१६।१)
adya yuddhapracaṇḍānāṃ harīṇāṃ drumayodhinām |
मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतंशतम् ॥ (१६।२)
muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṃśatam ||
हतो भर्ता हतो भ्राता यासां च तनया हताः । (१७।१)
hato bhartā hato bhrātā yāsāṃ ca tanayā hatāḥ |
वधेनाद्य रिपोस्तासां करोम्यस्रप्रमार्जनम् ॥ (१७।२)
vadhenādya ripostāsāṃ karomyasrapramārjanam ||
अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णैर् गतचेतनैः । (१८।१)
adya madbāṇanirbhinnaiḥ prakīrṇair gatacetanaiḥ |
करोमि वानरैर् युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम् ॥ (१८।२)
karomi vānarair yuddhe yatnāvekṣyatalāṃ mahīm ||
अद्य गोमायवो गृध्रा ये च मांसाशिनो ऽपरे । (१९।१)
adya gomāyavo gṛdhrā ye ca māṃsāśino 'pare |
सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शरार्दितैः ॥ (१९।२)
sarvāṃstāṃstarpayiṣyāmi śatrumāṃsaiḥ śarārditaiḥ ||
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं क्षिप्रम् आनीयतां धनुः । (२०।१)
kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ kṣipram ānīyatāṃ dhanuḥ |
अनुप्रयान्तु मां युद्धे ये ऽवशिष्टा निशाचराः ॥ (२०।२)
anuprayāntu māṃ yuddhe ye 'vaśiṣṭā niśācarāḥ ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महापार्श्वो ऽब्रवीद् वचः । (२१।१)
tasya tadvacanaṃ śrutvā mahāpārśvo 'bravīd vacaḥ |
बलाध्यक्षान् स्थितांस्तत्र बलं संत्वर्यताम् इति ॥ (२१।२)
balādhyakṣān sthitāṃstatra balaṃ saṃtvaryatām iti ||
बलाध्यक्षास्तु संरब्धा राक्षसांस्तान् गृहाद् गृहात् । (२२।१)
balādhyakṣāstu saṃrabdhā rākṣasāṃstān gṛhād gṛhāt |
चोदयन्तः परिययुर् लङ्कां लघुपराक्रमाः ॥ (२२।२)
codayantaḥ pariyayur laṅkāṃ laghuparākramāḥ ||
ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमविक्रमाः । (२३।१)
tato muhūrtānniṣpetū rākṣasā bhīmavikramāḥ |
नर्दन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर् भुजैः ॥ (२३।२)
nardanto bhīmavadanā nānāpraharaṇair bhujaiḥ ||
असिभिः पट्टसैः शूलैर् गदाभिर् मुसलैर् हलैः । (२४।१)
asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlair gadābhir musalair halaiḥ |
शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर् महद्भिः कूटमुद्गरैः ॥ (२४।२)
śaktibhistīkṣṇadhārābhir mahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ ||
यष्टिभिर् विमलैश्चक्रैर् निशितैश्च परश्वधैः । (२५।१)
yaṣṭibhir vimalaiścakrair niśitaiśca paraśvadhaiḥ |
भिण्डिपालैः शतघ्नीभिर् अन्यैश्चापि वरायुधैः ॥ (२५।२)
bhiṇḍipālaiḥ śataghnībhir anyaiścāpi varāyudhaiḥ ||
द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम् ॥ (२६।२)
drutaṃ sūtasamāyuktaṃ yuktāṣṭaturagaṃ ratham ||
रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद् दारयन्न् इव मेदिनीम् ॥ (२७।२)
rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryād dārayann iva medinīm ||
विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथान् आरुरुहुस्तदा ॥ (२८।२)
virūpākṣaśca durdharṣo rathān āruruhustadā ||
ते तु हृष्टा विनर्दन्तो भिन्दत इव मेदिनीम् । (२९।१)
te tu hṛṣṭā vinardanto bhindata iva medinīm |
नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर् जयकाङ्क्षिणः ॥ (२९।२)
nādaṃ ghoraṃ vimuñcanto niryayur jayakāṅkṣiṇaḥ ||
द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ (३१।२)
dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau ||
ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः । (३२।१)
tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaśca timirāvṛtāḥ |
द्विजाश्च नेदुर् घोराश्च संचचाल च मेदिनी ॥ (३२।२)
dvijāśca nedur ghorāśca saṃcacāla ca medinī ||
ध्वजाग्रे न्यपतद् गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः ॥ (३३।२)
dhvajāgre nyapatad gṛdhro vineduścāśivaṃ śivāḥ ||
नयनं चास्फुरद् वामं सव्यो बाहुर् अकम्पत । (३४।१)
nayanaṃ cāsphurad vāmaṃ savyo bāhur akampata |
विवर्णवदनश्चासीत् किंचिद् अभ्रश्यत स्वरः ॥ (३४।२)
vivarṇavadanaścāsīt kiṃcid abhraśyata svaraḥ ||
विनेदुर् अशिवं गृध्रा वायसैर् अनुनादिताः ॥ (३६।२)
vinedur aśivaṃ gṛdhrā vāyasair anunāditāḥ ||
एतान् अचिन्तयन् घोरान् उत्पातान् समुपस्थितान् । (३७।१)
etān acintayan ghorān utpātān samupasthitān |
निर्ययौ रावणो मोहाद् वधार्थी कालचोदितः ॥ (३७।२)
niryayau rāvaṇo mohād vadhārthī kālacoditaḥ ||
तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम् । (३८।१)
teṣāṃ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṃ mahātmanām |
वानराणाम् अपि चमूर् युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥ (३८।२)
vānarāṇām api camūr yuddhāyaivābhyavartata ||
तेषां सुतुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम् । (३९।१)
teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ babhūva kapirakṣasām |
अन्योन्यम् आह्वयानानां क्रुद्धानां जयम् इच्छताम् ॥ (३९।२)
anyonyam āhvayānānāṃ kruddhānāṃ jayam icchatām ||
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः । (४०।१)
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
निरुच्छ्वासा हताः केचित् केचित् पार्श्वेषु दारिताः । (४१।२)
nirucchvāsā hatāḥ kecit kecit pārśveṣu dāritāḥ |
केचिद् विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विवर्जिताः ॥ (४१।३)
kecid vibhinnaśirasaḥ keciccakṣurvivarjitāḥ ||
दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो यतो यतो ऽभ्येति रथेन संख्ये । (४२।१)
daśānanaḥ krodhavivṛttanetro yato yato 'bhyeti rathena saṃkhye |
ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं सोढुं न शेकुर् हरियूथपास्ते ॥ (४२।२)
tatastatastasya śarapravegaṃ soḍhuṃ na śekur hariyūthapāste ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.