Rām, 7, 23
Select a line for its word-by-word analysis.
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन ह ॥ (२।२)
puṣpakaṃ bhejire sarve sāntvitā rāvaṇena ha ||
ततो रसातलं हृष्टः प्रविष्टः पयसो निधिम् । (३।१)
tato rasātalaṃ hṛṣṭaḥ praviṣṭaḥ payaso nidhim |
स्थाप्य नागान् वशे कृत्वा ययौ मणिमतीं पुरीम् ॥ (४।२)
sthāpya nāgān vaśe kṛtvā yayau maṇimatīṃ purīm ||
राक्षसस्तान् समासाद्य युद्धेन समुपाह्वयत् ॥ (५।२)
rākṣasastān samāsādya yuddhena samupāhvayat ||
नानाप्रहरणास्तत्र प्रयुद्धा युद्धदुर्मदाः ॥ (६।२)
nānāpraharaṇāstatra prayuddhā yuddhadurmadāḥ ||
तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः । (७।१)
teṣāṃ tu yudhyamānānāṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ |
वृद्धः पितामहो वाक्यम् उवाच विदितार्थवत् ॥ (९।२)
vṛddhaḥ pitāmaho vākyam uvāca viditārthavat ||
न ह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः । (१०।१)
na hyayaṃ rāvaṇo yuddhe śakyo jetuṃ surāsuraiḥ |
न भवन्तः क्षयं नेतुं शक्याः सेन्द्रैः सुरासुरैः ॥ (१०।२)
na bhavantaḥ kṣayaṃ netuṃ śakyāḥ sendraiḥ surāsuraiḥ ||
राक्षसस्य सखित्वं वै भवद्भिः सह रोचते । (११।१)
rākṣasasya sakhitvaṃ vai bhavadbhiḥ saha rocate |
अविभक्ता हि सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ॥ (११।२)
avibhaktā hi sarvārthāḥ suhṛdāṃ nātra saṃśayaḥ ||
ततो ऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः । (१२।१)
tato 'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ kṛtavāṃstatra rāvaṇaḥ |
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमान् अभवत् तदा ॥ (१२।२)
nivātakavacaiḥ sārdhaṃ prītimān abhavat tadā ||
अर्चितस्तैर् यथान्यायं संवत्सरसुखोषितः । (१३।१)
arcitastair yathānyāyaṃ saṃvatsarasukhoṣitaḥ |
स्वपुरान्निर्विशेषं च पूजां प्राप्तो दशाननः ॥ (१३।२)
svapurānnirviśeṣaṃ ca pūjāṃ prāpto daśānanaḥ ||
स तूपधार्य मायानां शतम् एकोनम् आत्मवान् । (१४।१)
sa tūpadhārya māyānāṃ śatam ekonam ātmavān |
तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम् ॥ (१५।२)
taṃ vijitya muhūrtena jaghne daityāṃścatuḥśatam ||
ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासम् इव संस्थितम् । (१६।१)
tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsam iva saṃsthitam |
वरुणस्यालयं दिव्यम् अपश्यद् राक्षसाधिपः ॥ (१६।२)
varuṇasyālayaṃ divyam apaśyad rākṣasādhipaḥ ||
क्षरन्तीं च पयो नित्यं सुरभिं गाम् अवस्थिताम् । (१७।१)
kṣarantīṃ ca payo nityaṃ surabhiṃ gām avasthitām |
यस्याः पयोविनिष्यन्दात् क्षीरोदो नाम सागरः ॥ (१७।२)
yasyāḥ payoviniṣyandāt kṣīrodo nāma sāgaraḥ ||
यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिः प्रजाहितः । (१८।१)
yasmāccandraḥ prabhavati śītaraśmiḥ prajāhitaḥ |
अमृतं यत्र चोत्पन्नं सुरा चापि सुराशिनाम् ॥ (१८।३)
amṛtaṃ yatra cotpannaṃ surā cāpi surāśinām ||
यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः । (१९।१)
yāṃ bruvanti narā loke surabhiṃ nāma nāmataḥ |
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् । (१९।२)
pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā rāvaṇaḥ paramādbhutām |
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर् बलैः ॥ (१९।३)
praviveśa mahāghoraṃ guptaṃ bahuvidhair balaiḥ ||
नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ॥ (२०।२)
nityaprahṛṣṭaṃ dadṛśe varuṇasya gṛhottamam ||
ततो हत्वा बलाध्यक्षान् समरे तैश्च ताडितः । (२१।१)
tato hatvā balādhyakṣān samare taiśca tāḍitaḥ |
अब्रवीत् क्व गतो यो वो राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ (२१।२)
abravīt kva gato yo vo rājā śīghraṃ nivedyatām ||
युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् । (२२।१)
yuddhārthī rāvaṇaḥ prāptastasya yuddhaṃ pradīyatām |
वद वा न भयं ते ऽस्ति निर्जितो ऽस्मीति साञ्जलिः ॥ (२२।२)
vada vā na bhayaṃ te 'sti nirjito 'smīti sāñjaliḥ ||
एतस्मिन्न् अन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः । (२३।१)
etasminn antare kruddhā varuṇasya mahātmanaḥ |
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन् गौश्च पुष्कर एव च ॥ (२३।२)
putrāḥ pautrāśca niṣkrāman gauśca puṣkara eva ca ||
ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः । (२४।१)
te tu vīryaguṇopetā balaiḥ parivṛtāḥ svakaiḥ |
युक्त्वा रथान् कामगमान् उद्यद्भास्करवर्चसः ॥ (२४।२)
yuktvā rathān kāmagamān udyadbhāskaravarcasaḥ ||
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च रक्षसः ॥ (२५।२)
salilendrasya putrāṇāṃ rāvaṇasya ca rakṣasaḥ ||
अमात्यैस्तु महावीर्यैर् दशग्रीवस्य रक्षसः । (२६।१)
amātyaistu mahāvīryair daśagrīvasya rakṣasaḥ |
वारुणं तद् बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम् ॥ (२६।२)
vāruṇaṃ tad balaṃ kṛtsnaṃ kṣaṇena vinipātitam ||
समीक्ष्य स्वबलं संख्ये वरुणस्य सुतास्तदा । (२७।१)
samīkṣya svabalaṃ saṃkhye varuṇasya sutāstadā |
आकाशम् आशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ॥ (२८।२)
ākāśam āśu viviśuḥ syandanaiḥ śīghragāmibhiḥ ||
महद् आसीत् ततस्तेषां तुल्यं स्थानम् अवाप्य तत् । (२९।१)
mahad āsīt tatasteṣāṃ tulyaṃ sthānam avāpya tat |
ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसंनिभैः । (३०।१)
tataste rāvaṇaṃ yuddhe śaraiḥ pāvakasaṃnibhaiḥ |
विमुखीकृत्य संहृष्टा विनेदुर् विविधान् रवान् ॥ (३०।२)
vimukhīkṛtya saṃhṛṣṭā vinedur vividhān ravān ||
ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् । (३१।१)
tato mahodaraḥ kruddho rājānaṃ dṛśya dharṣitam |
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत् ॥ (३१।२)
tyaktvā mṛtyubhayaṃ vīro yuddhakāṅkṣī vyalokayat ||
तेषां वरुणसूनूनां हत्वा योधान् हयांश्च तान् । (३३।१)
teṣāṃ varuṇasūnūnāṃ hatvā yodhān hayāṃśca tān |
मुमोचाशु महानादं विरथान् प्रेक्ष्य तान् स्थितान् ॥ (३३।२)
mumocāśu mahānādaṃ virathān prekṣya tān sthitān ||
ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर् वरैः । (३४।१)
te tu teṣāṃ rathāḥ sāśvāḥ saha sārathibhir varaiḥ |
ते तु त्यक्त्वा रथान् पुत्रा वरुणस्य महात्मनः । (३५।१)
te tu tyaktvā rathān putrā varuṇasya mahātmanaḥ |
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ॥ (३५।२)
ākāśe viṣṭhitāḥ śūrāḥ svaprabhāvānna vivyathuḥ ||
धनूंषि कृत्वा सज्यानि विनिर्भिद्य महोदरम् । (३६।१)
dhanūṃṣi kṛtvā sajyāni vinirbhidya mahodaram |
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन् ॥ (३६।२)
rāvaṇaṃ samare kruddhāḥ sahitāḥ samabhidravan ||
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निर् इव विष्ठितः । (३७।१)
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ kālāgnir iva viṣṭhitaḥ |
पट्टसांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा । (३८।२)
paṭṭasāṃścaiva śaktīśca śataghnīstomarāṃstathā |
पातयामास दुर्धर्षस्तेषाम् उपरि विष्ठितः ॥ (३८।३)
pātayāmāsa durdharṣasteṣām upari viṣṭhitaḥ ||
अथ विद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ॥ (३९।१)
atha viddhāstu te vīrā viniṣpetuḥ padātayaḥ ||
ततो रक्षो महानादं मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् । (४०।१)
tato rakṣo mahānādaṃ muktvā hanti sma vāruṇān |
नानाप्रहरणैर् घोरैर् धारापातैर् इवाम्बुदः ॥ (४०।२)
nānāpraharaṇair ghorair dhārāpātair ivāmbudaḥ ||
रणात् स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ॥ (४१।२)
raṇāt svapuruṣaiḥ śīghraṃ gṛhāṇyeva praveśitāḥ ||
तान् अब्रवीत् ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् । (४२।१)
tān abravīt tato rakṣo varuṇāya nivedyatām |
रावणं चाब्रवीन्मन्त्री प्रभासो नाम वारुणः ॥ (४२।२)
rāvaṇaṃ cābravīnmantrī prabhāso nāma vāruṇaḥ ||
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वम् आह्वयसे युधि ॥ (४३।२)
gāndharvaṃ varuṇaḥ śrotuṃ yaṃ tvam āhvayase yudhi ||
तत् किं तव वृथा वीर परिश्राम्य गते नृपे । (४४।१)
tat kiṃ tava vṛthā vīra pariśrāmya gate nṛpe |
ये तु संनिहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ॥ (४४।२)
ye tu saṃnihitā vīrāḥ kumārāste parājitāḥ ||
राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । (४५।१)
rākṣasendrastu tacchrutvā nāma viśrāvya cātmanaḥ |
हर्षान्नादं विमुञ्चन् वै निष्क्रान्तो वरुणालयात् ॥ (४५।२)
harṣānnādaṃ vimuñcan vai niṣkrānto varuṇālayāt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.