Rām, 6, 101
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ॥ (१।२)
praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ ||
निभृतः प्रणतः प्रह्वः सो ऽभिगम्याभिवाद्य च । (३।१)
nibhṛtaḥ praṇataḥ prahvaḥ so 'bhigamyābhivādya ca |
पृष्ट्वा च कुशलं रामो वीरस्त्वां रघुनन्दनः । (६।१)
pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rāmo vīrastvāṃ raghunandanaḥ |
प्रियम् आख्यामि ते देवि त्वां तु भूयः सभाजये । (७।१)
priyam ākhyāmi te devi tvāṃ tu bhūyaḥ sabhājaye |
लब्धो नो विजयः सीते स्वस्था भव गतव्यथा । (८।१)
labdho no vijayaḥ sīte svasthā bhava gatavyathā |
रावणः स हतः शत्रुर् लङ्का चेयं वशे स्थिता ॥ (८।२)
rāvaṇaḥ sa hataḥ śatrur laṅkā ceyaṃ vaśe sthitā ||
प्रतिज्ञैषा विनिस्तीर्णा बद्ध्वा सेतुं महोदधौ ॥ (९।२)
pratijñaiṣā vinistīrṇā baddhvā setuṃ mahodadhau ||
संभ्रमश्च न कर्तव्यो वर्तन्त्या रावणालये । (१०।१)
saṃbhramaśca na kartavyo vartantyā rāvaṇālaye |
विभीषणविधेयं हि लङ्कैश्वर्यम् इदं कृतम् ॥ (१०।२)
vibhīṣaṇavidheyaṃ hi laṅkaiśvaryam idaṃ kṛtam ||
तद् आश्वसिहि विश्वस्ता स्वगृहे परिवर्तसे । (११।१)
tad āśvasihi viśvastā svagṛhe parivartase |
अयं चाभ्येति संहृष्टस्त्वद्दर्शनसमुत्सुकः ॥ (११।२)
ayaṃ cābhyeti saṃhṛṣṭastvaddarśanasamutsukaḥ ||
अब्रवीच्च हरिश्रेष्ठः सीताम् अप्रतिजल्पतीम् । (१३।१)
abravīcca hariśreṣṭhaḥ sītām apratijalpatīm |
किं त्वं चिन्तयसे देवि किं च मां नाभिभाषसे ॥ (१३।२)
kiṃ tvaṃ cintayase devi kiṃ ca māṃ nābhibhāṣase ||
एवम् उक्ता हनुमता सीता धर्मे व्यवस्थिता । (१४।१)
evam uktā hanumatā sītā dharme vyavasthitā |
प्रियम् एतद् उपश्रुत्य भर्तुर् विजयसंश्रितम् । (१५।१)
priyam etad upaśrutya bhartur vijayasaṃśritam |
प्रहर्षवशम् आपन्ना निर्वाक्यास्मि क्षणान्तरम् ॥ (१५।२)
praharṣavaśam āpannā nirvākyāsmi kṣaṇāntaram ||
मत्प्रियाख्यानकस्येह तव प्रत्यभिनन्दनम् ॥ (१६।२)
matpriyākhyānakasyeha tava pratyabhinandanam ||
न च पश्यामि तत् सौम्य पृथिव्याम् अपि वानर । (१७।१)
na ca paśyāmi tat saumya pṛthivyām api vānara |
सदृशं मत्प्रियाख्याने तव दातुं भवेत् समम् ॥ (१७।२)
sadṛśaṃ matpriyākhyāne tava dātuṃ bhavet samam ||
हिरण्यं वा सुवर्णं वा रत्नानि विविधानि च । (१८।१)
hiraṇyaṃ vā suvarṇaṃ vā ratnāni vividhāni ca |
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु नैतद् अर्हति भाषितुम् ॥ (१८।२)
rājyaṃ vā triṣu lokeṣu naitad arhati bhāṣitum ||
एवम् उक्तस्तु वैदेह्या प्रत्युवाच प्लवंगमः । (१९।१)
evam uktastu vaidehyā pratyuvāca plavaṃgamaḥ |
प्रगृहीताञ्जलिर् वाक्यं सीतायाः प्रमुखे स्थितः ॥ (१९।२)
pragṛhītāñjalir vākyaṃ sītāyāḥ pramukhe sthitaḥ ||
भर्तुः प्रियहिते युक्ते भर्तुर् विजयकाङ्क्षिणि । (२०।१)
bhartuḥ priyahite yukte bhartur vijayakāṅkṣiṇi |
स्निग्धम् एवंविधं वाक्यं त्वम् एवार्हसि भाषितुम् ॥ (२०।२)
snigdham evaṃvidhaṃ vākyaṃ tvam evārhasi bhāṣitum ||
तवैतद् वचनं सौम्ये सारवत् स्निग्धम् एव च । (२१।१)
tavaitad vacanaṃ saumye sāravat snigdham eva ca |
रत्नौघाद् विविधाच्चापि देवराज्याद् विशिष्यते ॥ (२१।२)
ratnaughād vividhāccāpi devarājyād viśiṣyate ||
अर्थतश्च मया प्राप्ता देवराज्यादयो गुणाः । (२२।१)
arthataśca mayā prāptā devarājyādayo guṇāḥ |
हतशत्रुं विजयिनं रामं पश्यामि यत् स्थितम् ॥ (२२।२)
hataśatruṃ vijayinaṃ rāmaṃ paśyāmi yat sthitam ||
इमास्तु खलु राक्षस्यो यदि त्वम् अनुमन्यसे । (२३।१)
imāstu khalu rākṣasyo yadi tvam anumanyase |
हन्तुम् इच्छाम्यहं सर्वा याभिस्त्वं तर्जिता पुरा ॥ (२३।२)
hantum icchāmyahaṃ sarvā yābhistvaṃ tarjitā purā ||
क्लिश्यन्तीं पतिदेवां त्वाम् अशोकवनिकां गताम् । (२४।१)
kliśyantīṃ patidevāṃ tvām aśokavanikāṃ gatām |
राक्षस्यो दारुणकथा वरम् एतं प्रयच्छ मे । (२५।१)
rākṣasyo dāruṇakathā varam etaṃ prayaccha me |
इच्छामि विविधैर् घातैर् हन्तुम् एताः सुदारुणाः ॥ (२५।२)
icchāmi vividhair ghātair hantum etāḥ sudāruṇāḥ ||
मुष्टिभिः पाणिभिश्चैव चरणैश्चैव शोभने । (२६।१)
muṣṭibhiḥ pāṇibhiścaiva caraṇaiścaiva śobhane |
घोरैर् जानुप्रहारैश्च दशनानां च पातनैः ॥ (२६।२)
ghorair jānuprahāraiśca daśanānāṃ ca pātanaiḥ ||
भक्षणैः कर्णनासानां केशानां लुञ्चनैस्तथा । (२७।१)
bhakṣaṇaiḥ karṇanāsānāṃ keśānāṃ luñcanaistathā |
भृशं शुष्कमुखीभिश्च दारुणैर् लङ्घनैर् हतैः ॥ (२७।२)
bhṛśaṃ śuṣkamukhībhiśca dāruṇair laṅghanair hataiḥ ||
एवंप्रकारैर् बहुभिर् विप्रकारैर् यशस्विनि । (२८।१)
evaṃprakārair bahubhir viprakārair yaśasvini |
हन्तुम् इच्छाम्यहं देवि तवेमाः कृतकिल्बिषाः ॥ (२८।२)
hantum icchāmyahaṃ devi tavemāḥ kṛtakilbiṣāḥ ||
विधेयानां च दासीनां कः कुप्येद् वानरोत्तम ॥ (३०।२)
vidheyānāṃ ca dāsīnāṃ kaḥ kupyed vānarottama ||
मयैतत् प्राप्यते सर्वं स्वकृतं ह्युपभुज्यते ॥ (३१।२)
mayaitat prāpyate sarvaṃ svakṛtaṃ hyupabhujyate ||
प्राप्तव्यं तु दशायोगान्मयैतद् इति निश्चितम् । (३२।१)
prāptavyaṃ tu daśāyogānmayaitad iti niścitam |
आज्ञप्ता रावणेनैता राक्षस्यो माम् अतर्जयन् । (३३।१)
ājñaptā rāvaṇenaitā rākṣasyo mām atarjayan |
हते तस्मिन्न कुर्युर् हि तर्जनं वानरोत्तम ॥ (३३।२)
hate tasminna kuryur hi tarjanaṃ vānarottama ||
ऋक्षेण गीतः श्लोको मे तं निबोध प्लवंगम ॥ (३४।२)
ṛkṣeṇa gītaḥ śloko me taṃ nibodha plavaṃgama ||
समयो रक्षितव्यस्तु सन्तश्चारित्रभूषणाः ॥ (३५।२)
samayo rakṣitavyastu santaścāritrabhūṣaṇāḥ ||
पापानां वा शुभानां वा वधार्हाणां प्लवंगम । (३६।१)
pāpānāṃ vā śubhānāṃ vā vadhārhāṇāṃ plavaṃgama |
कार्यं कारुण्यम् आर्येण न कश्चिन्नापराध्यति ॥ (३६।२)
kāryaṃ kāruṇyam āryeṇa na kaścinnāparādhyati ||
कुर्वताम् अपि पापानि नैव कार्यम् अशोभनम् ॥ (३७।२)
kurvatām api pāpāni naiva kāryam aśobhanam ||
प्रत्युवाच ततः सीतां रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ (३८।२)
pratyuvāca tataḥ sītāṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm ||
प्रतिसंदिश मां देवि गमिष्ये यत्र राघवः ॥ (३९।२)
pratisaṃdiśa māṃ devi gamiṣye yatra rāghavaḥ ||
अब्रवीद् द्रष्टुम् इच्छामि भर्तारं वानरोत्तम ॥ (४०।२)
abravīd draṣṭum icchāmi bhartāraṃ vānarottama ||
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान् पवनात्मजः । (४१।१)
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanumān pavanātmajaḥ |
हर्षयन्मैथिलीं वाक्यम् उवाचेदं महाद्युतिः ॥ (४१।२)
harṣayanmaithilīṃ vākyam uvācedaṃ mahādyutiḥ ||
पूर्णचन्द्राननं रामं द्रक्ष्यस्यार्ये सलक्ष्मणम् । (४२।१)
pūrṇacandrānanaṃ rāmaṃ drakṣyasyārye salakṣmaṇam |
स्थिरमित्रं हतामित्रं शचीव त्रिदशेश्वरम् ॥ (४२।२)
sthiramitraṃ hatāmitraṃ śacīva tridaśeśvaram ||
ताम् एवम् उक्त्वा राजन्तीं सीतां साक्षाद् इव श्रियम् । (४३।१)
tām evam uktvā rājantīṃ sītāṃ sākṣād iva śriyam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.