Rām, 4, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तम् उपागतम् । (१।१)
tataḥ krodhasamāviṣṭaṃ saṃrabdhaṃ tam upāgatam |
दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश् च त्वया रिपुः । (२।१)
diṣṭyāsi kuśalī prāpto nihataś ca tvayā ripuḥ |
अनाथस्य हि मे नाथस् त्वम् एको ऽनाथनन्दनः ॥ (२।२)
anāthasya hi me nāthas tvam eko 'nāthanandanaḥ ||
छत्त्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मयोद्यतम् ॥ (३।२)
chattraṃ savālavyajanaṃ pratīcchasva mayodyatam ||
न्यासभूतम् इदं राज्यं तव निर्यातयाम्य् अहम् ॥ (४।२)
nyāsabhūtam idaṃ rājyaṃ tava niryātayāmy aham ||
याचे त्वां शिरसा राजन् मया बद्धो ऽयम् अञ्जलिः ॥ (५।२)
yāce tvāṃ śirasā rājan mayā baddho 'yam añjaliḥ ||
बलाद् अस्मि समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः । (६।१)
balād asmi samāgamya mantribhiḥ puravāsibhiḥ |
स्निग्धम् एवं ब्रुवाणं मां स तु निर्भर्त्स्य वानरः । (७।१)
snigdham evaṃ bruvāṇaṃ māṃ sa tu nirbhartsya vānaraḥ |
धिक् त्वाम् इति च माम् उक्त्वा बहु तत् तद् उवाच ह ॥ (७।२)
dhik tvām iti ca mām uktvā bahu tat tad uvāca ha ||
प्रकृतीश् च समानीय मन्त्रिणश् चैव संमतान् । (८।१)
prakṛtīś ca samānīya mantriṇaś caiva saṃmatān |
माम् आह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम् ॥ (८।२)
mām āha suhṛdāṃ madhye vākyaṃ paramagarhitam ||
मां समाह्वयत क्रूरो युद्धाकाङ्क्षी सुदुर्मतिः ॥ (९।२)
māṃ samāhvayata krūro yuddhākāṅkṣī sudurmatiḥ ||
तस्य तद् गर्जितं श्रुत्वा निःसृतो ऽहं नृपालयात् । (१०।१)
tasya tad garjitaṃ śrutvā niḥsṛto 'haṃ nṛpālayāt |
अनुयातश् च मां तूर्णम् अयं भ्राता सुदारुणः ॥ (१०।२)
anuyātaś ca māṃ tūrṇam ayaṃ bhrātā sudāruṇaḥ ||
स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः । (११।१)
sa tu dṛṣṭvaiva māṃ rātrau sadvitīyaṃ mahābalaḥ |
प्राद्रवद् भयसंत्रस्तो वीक्ष्यावां तम् अनुद्रुतौ । (११।२)
prādravad bhayasaṃtrasto vīkṣyāvāṃ tam anudrutau |
तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद् बिलम् । (१२।१)
taṃ praviṣṭaṃ viditvā tu sughoraṃ sumahad bilam |
अयम् उक्तो ऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः ॥ (१२।२)
ayam ukto 'tha me bhrātā mayā tu krūradarśanaḥ ||
अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुम् इतः पुरीम् । (१३।१)
ahatvā nāsti me śaktiḥ pratigantum itaḥ purīm |
बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावद् एनं निहन्म्य् अहम् ॥ (१३।२)
biladvāri pratīkṣa tvaṃ yāvad enaṃ nihanmy aham ||
स्थितो ऽयम् इति मत्वा तु प्रविष्टो ऽहं दुरासदम् । (१४।१)
sthito 'yam iti matvā tu praviṣṭo 'haṃ durāsadam |
तं च मे मार्गमाणस्य गतः संवत्सरस् तदा ॥ (१४।२)
taṃ ca me mārgamāṇasya gataḥ saṃvatsaras tadā ||
स तु दृष्टो मया शत्रुर् अनिर्वेदाद् भयावहः । (१५।१)
sa tu dṛṣṭo mayā śatrur anirvedād bhayāvahaḥ |
निहतश् च मया तत्र सो ऽसुरो बन्धुभिः सह ॥ (१५।२)
nihataś ca mayā tatra so 'suro bandhubhiḥ saha ||
तस्यास्यात् तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद् बिलम् । (१६।१)
tasyāsyāt tu pravṛttena rudhiraugheṇa tad bilam |
पूर्णम् आसीद् दुराक्रामं स्तनतस् तस्य भूतले ॥ (१६।२)
pūrṇam āsīd durākrāmaṃ stanatas tasya bhūtale ||
सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं दुन्दुभेः सुतम् । (१७।१)
sūdayitvā tu taṃ śatruṃ vikrāntaṃ dundubheḥ sutam |
निष्क्रामन्न् एव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ (१७।२)
niṣkrāmann eva paśyāmi bilasya pihitaṃ mukham ||
विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः । (१८।१)
vikrośamānasya tu me sugrīveti punaḥ punaḥ |
यदा प्रतिवचो नास्ति ततो ऽहं भृशदुःखितः ॥ (१८।२)
yadā prativaco nāsti tato 'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ ||
पादप्रहारैस् तु मया बहुशस् तद् विदारितम् । (१९।१)
pādaprahārais tu mayā bahuśas tad vidāritam |
ततो ऽहं तेन निष्क्रम्य यथा पुनर् उपागतः ॥ (१९।२)
tato 'haṃ tena niṣkramya yathā punar upāgataḥ ||
तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मार्गयतात्मनः । (२०।१)
tatrānenāsmi saṃruddho rājyaṃ mārgayatātmanaḥ |
सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम् ॥ (२०।२)
sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛsauhṛdam ||
एवम् उक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः । (२१।१)
evam uktvā tu māṃ tatra vastreṇaikena vānaraḥ |
तद्भयाच् च मही कृत्स्ना क्रान्तेयं सवनार्णवा ॥ (२२।२)
tadbhayāc ca mahī kṛtsnā krānteyaṃ savanārṇavā ||
प्रविष्टो ऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे ॥ (२३।२)
praviṣṭo 'smi durādharṣaṃ vālinaḥ kāraṇāntare ||
एतत् ते सर्वम् आख्यातं वैरानुकथनं महत् । (२४।१)
etat te sarvam ākhyātaṃ vairānukathanaṃ mahat |
कर्तुम् अर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात् ॥ (२५।२)
kartum arhasi me vīra prasādaṃ tasya nigrahāt ||
एवम् उक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम् । (२६।१)
evam uktaḥ sa tejasvī dharmajño dharmasaṃhitam |
वचनं वक्तुम् आरेभे सुग्रीवं प्रहसन्न् इव ॥ (२६।२)
vacanaṃ vaktum ārebhe sugrīvaṃ prahasann iva ||
तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः ॥ (२७।२)
tasmin vālini durvṛtte patiṣyanti ruṣānvitāḥ ||
यावत् तं न हि पश्येयं तव भार्यापहारिणम् । (२८।१)
yāvat taṃ na hi paśyeyaṃ tava bhāryāpahāriṇam |
तावत् स जीवेत् पापात्मा वाली चारित्रदूषकः ॥ (२८।२)
tāvat sa jīvet pāpātmā vālī cāritradūṣakaḥ ||
आत्मानुमानात् पश्यामि मग्नं त्वां शोकसागरे । (२९।१)
ātmānumānāt paśyāmi magnaṃ tvāṃ śokasāgare |
त्वाम् अहं तारयिष्यामि कामं प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥ (२९।२)
tvām ahaṃ tārayiṣyāmi kāmaṃ prāpsyasi puṣkalam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.