Rām, 5, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम् । (१।१)
tatra divyopamaṃ mukhyaṃ sphāṭikaṃ ratnabhūṣitam |
तस्य चैकतमे देशे सो ऽग्र्यमाल्यविभूषितम् । (२।१)
tasya caikatame deśe so 'gryamālyavibhūṣitam |
गन्धैश्च विविधैर् जुष्टं वरधूपेन धूपितम् ॥ (३।२)
gandhaiśca vividhair juṣṭaṃ varadhūpena dhūpitam ||
तस्मिञ् जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम् । (५।१)
tasmiñ jīmūtasaṃkāśaṃ pradīptottamakuṇḍalam |
सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तम् इव मन्दरम् ॥ (७।२)
savṛkṣavanagulmāḍhyaṃ prasuptam iva mandaram ||
प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम् ॥ (८।२)
priyaṃ rākṣasakanyānāṃ rākṣasānāṃ sukhāvaham ||
भास्करे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम् ॥ (९।२)
bhāskare śayane vīraṃ prasuptaṃ rākṣasādhipam ||
निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरोत्तमः । (१०।१)
niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ rāvaṇaṃ vānarottamaḥ |
आसाद्य परमोद्विग्नः सो ऽपासर्पत् सुभीतवत् ॥ (१०।२)
āsādya paramodvignaḥ so 'pāsarpat subhītavat ||
सुप्तं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः ॥ (११।२)
suptaṃ rākṣasaśārdūlaṃ prekṣate sma mahākapiḥ ||
शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनोत्तमम् । (१२।१)
śuśubhe rākṣasendrasya svapataḥ śayanottamam |
गन्धहस्तिनि संविष्टे यथा प्रस्रवणं महत् ॥ (१२।२)
gandhahastini saṃviṣṭe yathā prasravaṇaṃ mahat ||
विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ ॥ (१३।२)
vikṣiptau rākṣasendrasya bhujāvindradhvajopamau ||
वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षितौ ॥ (१४।२)
vajrollikhitapīnāṃsau viṣṇucakraparikṣitau ||
सुलक्षणनखाङ्गुष्ठौ स्वङ्गुलीतललक्षितौ ॥ (१५।२)
sulakṣaṇanakhāṅguṣṭhau svaṅgulītalalakṣitau ||
विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ ॥ (१६।२)
vikṣiptau śayane śubhre pañcaśīrṣāvivoragau ||
चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलंकृतौ ॥ (१७।२)
candanena parārdhyena svanuliptau svalaṃkṛtau ||
ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसाधिपः । (२०।१)
tābhyāṃ sa paripūrṇābhyāṃ bhujābhyāṃ rākṣasādhipaḥ |
शुशुभे ऽचलसंकाशः शृङ्गाभ्याम् इव मन्दरः ॥ (२०।२)
śuśubhe 'calasaṃkāśaḥ śṛṅgābhyām iva mandaraḥ ||
तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम मुखान्महान् । (२२।१)
tasya rākṣasasiṃhasya niścakrāma mukhānmahān |
शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्न् इव तद् गृहम् ॥ (२२।२)
śayānasya viniḥśvāsaḥ pūrayann iva tad gṛham ||
पाण्डुरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम् । (२५।१)
pāṇḍureṇāpaviddhena kṣaumeṇa kṣatajekṣaṇam |
माषराशिप्रतीकाशं निःश्वसन्तं भुजङ्गवत् । (२६।१)
māṣarāśipratīkāśaṃ niḥśvasantaṃ bhujaṅgavat |
गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥ (२६।२)
gāṅge mahati toyānte prasuptamiva kuñjaram ||
चतुर्भिः काञ्चनैर् दीपैर् दीप्यमानैश्चतुर्दिशम् । (२७।१)
caturbhiḥ kāñcanair dīpair dīpyamānaiścaturdiśam |
प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैर् इव ॥ (२७।२)
prakāśīkṛtasarvāṅgaṃ meghaṃ vidyudgaṇair iva ||
पत्नीः स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर् गृहे ॥ (२८।२)
patnīḥ sa priyabhāryasya tasya rakṣaḥpater gṛhe ||
नृत्तवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः । (३०।१)
nṛttavāditrakuśalā rākṣasendrabhujāṅkagāḥ |
वज्रवैदूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम् । (३१।१)
vajravaidūryagarbhāṇi śravaṇānteṣu yoṣitām |
तासां चन्द्रोपमैर् वक्त्रैः शुभैर् ललितकुण्डलैः । (३२।१)
tāsāṃ candropamair vaktraiḥ śubhair lalitakuṇḍalaiḥ |
मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः । (३३।१)
madavyāyāmakhinnāstā rākṣasendrasya yoṣitaḥ |
तेषु तेष्ववकाशेषु प्रसुप्तास्तनुमध्यमाः ॥ (३३।२)
teṣu teṣvavakāśeṣu prasuptāstanumadhyamāḥ ||
काचिद् वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता संप्रकाशते । (३४।१)
kācid vīṇāṃ pariṣvajya prasuptā saṃprakāśate |
प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला ॥ (३५।२)
prasuptā bhāminī bhāti bālaputreva vatsalā ||
चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव कामिनी ॥ (३६।२)
cirasya ramaṇaṃ labdhvā pariṣvajyeva kāminī ||
मृदङ्गं परिपीड्याङ्गैः प्रसुप्ता मत्तलोचना ॥ (३८।२)
mṛdaṅgaṃ paripīḍyāṅgaiḥ prasuptā mattalocanā ||
डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा । (४०।१)
ḍiṇḍimaṃ parigṛhyānyā tathaivāsaktaḍiṇḍimā |
प्रसुप्ता तरुणं वत्सम् उपगूह्येव भामिनी ॥ (४०।२)
prasuptā taruṇaṃ vatsam upagūhyeva bhāminī ||
कलशीम् अपविध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी । (४२।१)
kalaśīm apavidhyānyā prasuptā bhāti bhāminī |
अन्याम् आलिङ्ग्य सुश्रोणी प्रसुप्ता मदविह्वला ॥ (४४।२)
anyām āliṅgya suśroṇī prasuptā madavihvalā ||
आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः । (४५।१)
ātodyāni vicitrāṇi pariṣvajya varastriyaḥ |
निपीड्य च कुचैः सुप्ताः कामिन्यः कामुकान् इव ॥ (४५।२)
nipīḍya ca kucaiḥ suptāḥ kāminyaḥ kāmukān iva ||
ददर्श रूपसम्पन्नाम् अपरां स कपिः स्त्रियम् ॥ (४६।२)
dadarśa rūpasampannām aparāṃ sa kapiḥ striyam ||
मुक्तामणिसमायुक्तैर् भूषणैः सुविभूषिताम् । (४७।१)
muktāmaṇisamāyuktair bhūṣaṇaiḥ suvibhūṣitām |
विभूषयन्तीम् इव च स्वश्रिया भवनोत्तमम् ॥ (४७।२)
vibhūṣayantīm iva ca svaśriyā bhavanottamam ||
गौरीं कनकवर्णाभाम् इष्टाम् अन्तःपुरेश्वरीम् । (४८।१)
gaurīṃ kanakavarṇābhām iṣṭām antaḥpureśvarīm |
कपिर् मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम् ॥ (४८।२)
kapir mandodarīṃ tatra śayānāṃ cārurūpiṇīm ||
स तां दृष्ट्वा महाबाहुर् भूषितां मारुतात्मजः । (४९।१)
sa tāṃ dṛṣṭvā mahābāhur bhūṣitāṃ mārutātmajaḥ |
आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम । (५०।१)
āsphoṭayāmāsa cucumba pucchaṃ nananda cikrīḍa jagau jagāma |
स्तम्भान् अरोहन्निपपात भूमौ निदर्शयन् स्वां प्रकृतिं कपीनाम् ॥ (५०।२)
stambhān arohannipapāta bhūmau nidarśayan svāṃ prakṛtiṃ kapīnām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.