Rām, 1, 14
Select a line for its word-by-word analysis.
मेधावी तु ततो ध्यात्वा स किंचिद् इदम् उत्तमम् । (१।१)
medhāvī tu tato dhyātvā sa kiṃcid idam uttamam |
लब्धसंज्ञस् ततस् तं तु वेदज्ञो नृपम् अब्रवीत् ॥ (१।२)
labdhasaṃjñas tatas taṃ tu vedajño nṛpam abravīt ||
इष्टिं ते ऽहं करिष्यामि पुत्रीयां पुत्रकारणात् । (२।१)
iṣṭiṃ te 'haṃ kariṣyāmi putrīyāṃ putrakāraṇāt |
अथर्वशिरसि प्रोक्तैर् मन्त्रैः सिद्धां विधानतः ॥ (२।२)
atharvaśirasi proktair mantraiḥ siddhāṃ vidhānataḥ ||
ततः प्राक्रमद् इष्टिं तां पुत्रीयां पुत्रकारणात् । (३।१)
tataḥ prākramad iṣṭiṃ tāṃ putrīyāṃ putrakāraṇāt |
जुहाव चाग्नौ तेजस्वी मन्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ (३।२)
juhāva cāgnau tejasvī mantradṛṣṭena karmaṇā ||
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः । (४।१)
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ |
ताः समेत्य यथान्यायं तस्मिन् सदसि देवताः । (५।१)
tāḥ sametya yathānyāyaṃ tasmin sadasi devatāḥ |
अब्रुवंल् लोककर्तारं ब्रह्माणं वचनं महत् ॥ (५।२)
abruvaṃl lokakartāraṃ brahmāṇaṃ vacanaṃ mahat ||
सर्वान्नो बाधते वीर्याच् छासितुं तं न शक्नुमः ॥ (६।२)
sarvānno bādhate vīryāc chāsituṃ taṃ na śaknumaḥ ||
त्वया तस्मै वरो दत्तः प्रीतेन भगवन् पुरा । (७।१)
tvayā tasmai varo dattaḥ prītena bhagavan purā |
मानयन्तश् च तं नित्यं सर्वं तस्य क्षमामहे ॥ (७।२)
mānayantaś ca taṃ nityaṃ sarvaṃ tasya kṣamāmahe ||
उद्वेजयति लोकांस् त्रीन् उच्छ्रितान् द्वेष्टि दुर्मतिः । (८।१)
udvejayati lokāṃs trīn ucchritān dveṣṭi durmatiḥ |
शक्रं त्रिदशराजानं प्रधर्षयितुम् इच्छति ॥ (८।२)
śakraṃ tridaśarājānaṃ pradharṣayitum icchati ||
ऋषीन् यक्षान् सगन्धर्वान् असुरान् ब्राह्मणांस् तथा । (९।१)
ṛṣīn yakṣān sagandharvān asurān brāhmaṇāṃs tathā |
नैनं सूर्यः प्रतपति पार्श्वे वाति न मारुतः । (१०।१)
nainaṃ sūryaḥ pratapati pārśve vāti na mārutaḥ |
चलोर्मिमाली तं दृष्ट्वा समुद्रो ऽपि न कम्पते ॥ (१०।२)
calormimālī taṃ dṛṣṭvā samudro 'pi na kampate ||
तन् मनन् नो भयं तस्माद् राक्षसाद् घोरदर्शनात् । (११।१)
tan manan no bhayaṃ tasmād rākṣasād ghoradarśanāt |
वधार्थं तस्य भगवन्न् उपायं कर्तुम् अर्हसि ॥ (११।२)
vadhārthaṃ tasya bhagavann upāyaṃ kartum arhasi ||
एवम् उक्तः सुरैः सर्वैश् चिन्तयित्वा ततो ऽब्रवीत् । (१२।१)
evam uktaḥ suraiḥ sarvaiś cintayitvā tato 'bravīt |
हन्तायं विहितस् तस्य वधोपायो दुरात्मनः ॥ (१२।२)
hantāyaṃ vihitas tasya vadhopāyo durātmanaḥ ||
अवध्यो ऽस्मीति वाग् उक्ता तथेत्य् उक्तं च तन् मया ॥ (१३।२)
avadhyo 'smīti vāg uktā tathety uktaṃ ca tan mayā ||
नाकीर्तयद् अवज्ञानात् तद् रक्षो मानुषांस् तदा । (१४।१)
nākīrtayad avajñānāt tad rakṣo mānuṣāṃs tadā |
तस्मात् स मानुषाद् वध्यो मृत्युर् नान्यो ऽस्य विद्यते ॥ (१४।२)
tasmāt sa mānuṣād vadhyo mṛtyur nānyo 'sya vidyate ||
एतच् छ्रुत्वा प्रियं वाक्यं ब्रह्मणा समुदाहृतम् । (१५।१)
etac chrutvā priyaṃ vākyaṃ brahmaṇā samudāhṛtam |
देवा महर्षयः सर्वे प्रहृष्टास् ते ऽभवंस् तदा ॥ (१५।२)
devā maharṣayaḥ sarve prahṛṣṭās te 'bhavaṃs tadā ||
एतस्मिन्न् अन्तरे विष्णुर् उपयातो महाद्युतिः । (१६।१)
etasminn antare viṣṇur upayāto mahādyutiḥ |
ब्रह्मणा च समागम्य तत्र तस्थौ समाहितः ॥ (१६।२)
brahmaṇā ca samāgamya tatra tasthau samāhitaḥ ||
तम् अब्रुवन् सुराः सर्वे समभिष्टूय संनताः । (१७।१)
tam abruvan surāḥ sarve samabhiṣṭūya saṃnatāḥ |
त्वां नियोक्ष्यामहे विष्णो लोकानां हितकाम्यया ॥ (१७।२)
tvāṃ niyokṣyāmahe viṣṇo lokānāṃ hitakāmyayā ||
राज्ञो दशरथस्य त्वम् अयोध्याधिपतेर् विभो । (१८।१)
rājño daśarathasya tvam ayodhyādhipater vibho |
तस्य भार्यासु तिसृषु ह्रीश्रीकीर्त्युपमासु च ॥ (१८।३)
tasya bhāryāsu tisṛṣu hrīśrīkīrtyupamāsu ca ||
तत्र त्वं मानुषो भूत्वा प्रवृद्धं लोककण्टकम् । (१९।१)
tatra tvaṃ mānuṣo bhūtvā pravṛddhaṃ lokakaṇṭakam |
अवध्यं दैवतैर् विष्णो समरे जहि रावणम् ॥ (१९।२)
avadhyaṃ daivatair viṣṇo samare jahi rāvaṇam ||
स हि देवान् सगन्धर्वान् सिद्धांश् च ऋषिसत्तमान् । (२०।१)
sa hi devān sagandharvān siddhāṃś ca ṛṣisattamān |
राक्षसो रावणो मूर्खो वीर्योत्सेकेन बाधते ॥ (२०।२)
rākṣaso rāvaṇo mūrkho vīryotsekena bādhate ||
तद् उद्धतं रावणम् ऋद्धतेजसं प्रवृद्धदर्पं त्रिदशेश्वरद्विषम् । (२१।१)
tad uddhataṃ rāvaṇam ṛddhatejasaṃ pravṛddhadarpaṃ tridaśeśvaradviṣam |
विरावणं साधु तपस्विकण्टकं तपस्विनाम् उद्धर तं भयावहम् ॥ (२१।२)
virāvaṇaṃ sādhu tapasvikaṇṭakaṃ tapasvinām uddhara taṃ bhayāvaham ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.