Rām, 7, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
एवं संचिन्त्य विप्रेन्द्रो जगाम लघुविक्रमः । (१।१)
evaṃ saṃcintya viprendro jagāma laghuvikramaḥ |
आख्यातुं तद् यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ॥ (१।२)
ākhyātuṃ tad yathāvṛttaṃ yamasya sadanaṃ prati ||
विधानम् उपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ॥ (२।२)
vidhānam upatiṣṭhantaṃ prāṇino yasya yādṛśam ||
स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् । (३।१)
sa tu dṛṣṭvā yamaḥ prāptaṃ maharṣiṃ tatra nāradam |
अब्रवीत् सुखम् आसीनम् अर्घ्यम् आवेद्य धर्मतः ॥ (३।२)
abravīt sukham āsīnam arghyam āvedya dharmataḥ ||
कच्चित् क्षेमं नु देवर्षे कच्चिद् धर्मो न नश्यति । (४।१)
kaccit kṣemaṃ nu devarṣe kaccid dharmo na naśyati |
श्रूयताम् अभिधास्यामि विधानं च विधीयताम् ॥ (५।२)
śrūyatām abhidhāsyāmi vidhānaṃ ca vidhīyatām ||
उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम् ॥ (६।२)
upayāti vaśaṃ netuṃ vikramaistvāṃ sudurjayam ||
एतस्मिन्न् अन्तरे दूराद् अंशुमन्तम् इवोदितम् । (८।१)
etasminn antare dūrād aṃśumantam ivoditam |
ददृशे दिव्यम् आयान्तं विमानं तस्य रक्षसः ॥ (८।२)
dadṛśe divyam āyāntaṃ vimānaṃ tasya rakṣasaḥ ||
प्राणिनः सुकृतं कर्म भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम् ॥ (१०।२)
prāṇinaḥ sukṛtaṃ karma bhuñjānāṃścaiva duṣkṛtam ||
ततस्तान् वध्यमानांस्तु कर्मभिर् दुष्कृतैः स्वकैः । (११।१)
tatastān vadhyamānāṃstu karmabhir duṣkṛtaiḥ svakaiḥ |
प्रेतगोपाः सुसंरब्धा राक्षसेन्द्रम् अभिद्रवन् ॥ (१२।२)
pretagopāḥ susaṃrabdhā rākṣasendram abhidravan ||
ते प्रासैः परिघैः शूलैर् मुद्गरैः शक्तितोमरैः । (१३।१)
te prāsaiḥ parighaiḥ śūlair mudgaraiḥ śaktitomaraiḥ |
पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव ॥ (१४।२)
puṣpakasya babhañjuste śīghraṃ madhukarā iva ||
देवनिष्ठानभूतं तद् विमानं पुष्पकं मृधे । (१५।१)
devaniṣṭhānabhūtaṃ tad vimānaṃ puṣpakaṃ mṛdhe |
भज्यमानं तथैवासीद् अक्षयं ब्रह्मतेजसा ॥ (१५।२)
bhajyamānaṃ tathaivāsīd akṣayaṃ brahmatejasā ||
ते तु शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः । (१७।१)
te tu śoṇitadigdhāṅgāḥ sarvaśastrasamāhatāḥ |
अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुर् आयोधनं महत् ॥ (१७।२)
amātyā rākṣasendrasya cakrur āyodhanaṃ mahat ||
अन्योन्यं च महाभागा जघ्नुः प्रहरणैर् युधि । (१८।१)
anyonyaṃ ca mahābhāgā jaghnuḥ praharaṇair yudhi |
यमस्य च महत् सैन्यं राक्षसस्य च मन्त्रिणः ॥ (१८।२)
yamasya ca mahat sainyaṃ rākṣasasya ca mantriṇaḥ ||
अमात्यांस्तांस्तु संत्यज्य राक्षसस्य महौजसः । (१९।१)
amātyāṃstāṃstu saṃtyajya rākṣasasya mahaujasaḥ |
ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैर् जर्जरीकृतः । (२०।१)
tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ prahārair jarjarīkṛtaḥ |
विमाने राक्षसश्रेष्ठः फुल्लाशोक इवाबभौ ॥ (२०।२)
vimāne rākṣasaśreṣṭhaḥ phullāśoka ivābabhau ||
तांस्तु सर्वान् समाक्षिप्य तद् अस्त्रम् अपहत्य च । (२२।१)
tāṃstu sarvān samākṣipya tad astram apahatya ca |
जघ्नुस्ते राक्षसं घोरम् एकं शतसहस्रकः ॥ (२२।२)
jaghnuste rākṣasaṃ ghoram ekaṃ śatasahasrakaḥ ||
परिवार्य च तं सर्वे शैलं मेघोत्करा इव । (२३।१)
parivārya ca taṃ sarve śailaṃ meghotkarā iva |
भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुच्छ्वासम् अकारयन् ॥ (२३।२)
bhindipālaiśca śūlaiśca nirucchvāsam akārayan ||
विमुक्तकवचः क्रुद्धः सिक्तः शोणितविस्रवैः । (२४।१)
vimuktakavacaḥ kruddhaḥ siktaḥ śoṇitavisravaiḥ |
स पुष्पकं परित्यज्य पृथिव्याम् अवतिष्ठत ॥ (२४।२)
sa puṣpakaṃ parityajya pṛthivyām avatiṣṭhata ||
ततः स कार्मुकी बाणी पृथिव्यां राक्षसाधिपः । (२५।१)
tataḥ sa kārmukī bāṇī pṛthivyāṃ rākṣasādhipaḥ |
लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः ॥ (२५।२)
labdhasaṃjño muhūrtena kruddhastasthau yathāntakaḥ ||
ततः पाशुपतं दिव्यम् अस्त्रं संधाय कार्मुके । (२६।१)
tataḥ pāśupataṃ divyam astraṃ saṃdhāya kārmuke |
तिष्ठ तिष्ठेति तान् उक्त्वा तच्चापं व्यपकर्षत ॥ (२६।२)
tiṣṭha tiṣṭheti tān uktvā taccāpaṃ vyapakarṣata ||
मुक्तो गुल्मान् द्रुमांश्चैव भस्म कृत्वा प्रधावति ॥ (२७।२)
mukto gulmān drumāṃścaiva bhasma kṛtvā pradhāvati ||
ते तस्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु । (२८।१)
te tasya tejasā dagdhāḥ sainyā vaivasvatasya tu |
ततः स सचिवैः सार्धं राक्षसो भीमविक्रमः । (२९।१)
tataḥ sa sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣaso bhīmavikramaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.