रामायणRāmāyaṇa

Rām, 2, 93

169 of 606 · 82 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

निविष्टायां तु सेनायाम् उत्सुको भरतस् तदा । (१।१)

niviṣṭāyāṃ tu senāyām utsuko bharatas tadā |

1.2१.२

जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नम् अनुदर्शयन् ॥ (१।२)

jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnam anudarśayan ||

2.1२.१

ऋषिं वसिष्ठं संदिश्य मातॄन् मे शीघ्रम् आनय । (२।१)

ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ saṃdiśya mātṝn me śīghram ānaya |

2.2२.२

इति त्वरितम् अग्रे स जगाम गुरुवत्सलः ॥ (२।२)

iti tvaritam agre sa jagāma guruvatsalaḥ ||

3.1३.१

सुमन्त्रस् त्व् अपि शत्रुघ्नम् अदूराद् अन्वपद्यत । (३।१)

sumantras tv api śatrughnam adūrād anvapadyata |

3.2३.२

रामदर्शनजस् तर्षो भरतस्येव तस्य च ॥ (३।२)

rāmadarśanajas tarṣo bharatasyeva tasya ca ||

4.1४.१

गच्छन्न् एवाथ भरतस् तापसालयसंस्थिताम् । (४।१)

gacchann evātha bharatas tāpasālayasaṃsthitām |

4.2४.२

भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमान् उटजं च ददर्श ह ॥ (४।२)

bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmān uṭajaṃ ca dadarśa ha ||

5.1५.१

शालायास् त्व् अग्रतस् तस्या ददर्श भरतस् तदा । (५।१)

śālāyās tv agratas tasyā dadarśa bharatas tadā |

5.2५.२

काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्य् अवचितानि च ॥ (५।२)

kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇy avacitāni ca ||

6.1६.१

ददर्श च वने तस्मिन् महतः संचयान् कृतान् । (६।१)

dadarśa ca vane tasmin mahataḥ saṃcayān kṛtān |

6.2६.२

मृगाणां महिषाणां च करीषैः शीतकारणात् ॥ (६।२)

mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣaiḥ śītakāraṇāt ||

7.1७.१

गच्छन् एव महाबाहुर् द्युतिमान् भरतस् तदा । (७।१)

gacchan eva mahābāhur dyutimān bharatas tadā |

7.2७.२

शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस् तान् अमात्यांश् च सर्वशः ॥ (७।२)

śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭas tān amātyāṃś ca sarvaśaḥ ||

8.1८.१

मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यम् अब्रवीत् । (८।१)

manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yam abravīt |

8.2८.२

नातिदूरे हि मन्ये ऽहं नदीं मन्दाकिनीम् इतः ॥ (८।२)

nātidūre hi manye 'haṃ nadīṃ mandākinīm itaḥ ||

9.1९.१

उच्चैर् बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेद् अयम् । (९।१)

uccair baddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhaved ayam |

9.2९.२

अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुम् इच्छता ॥ (९।२)

abhijñānakṛtaḥ panthā vikāle gantum icchatā ||

10.1१०.१

इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् । (१०।१)

idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |

10.2१०.२

शैलपार्श्वे परिक्रान्तम् अन्योन्यम् अभिगर्जताम् ॥ (१०।२)

śailapārśve parikrāntam anyonyam abhigarjatām ||

11.1११.१

यम् एवाधातुम् इच्छन्ति तापसाः सततं वने । (११।१)

yam evādhātum icchanti tāpasāḥ satataṃ vane |

11.2११.२

तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्णवर्त्मनः ॥ (११।२)

tasyāsau dṛśyate dhūmaḥ saṃkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ ||

12.1१२.१

अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् । (१२।१)

atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |

12.2१२.२

आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिम् इव राघवम् ॥ (१२।२)

āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣim iva rāghavam ||

13.1१३.१

अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः । (१३।१)

atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |

13.2१३.२

मन्दाकिनीम् अनुप्राप्तस् तं जनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (१३।२)

mandākinīm anuprāptas taṃ janaṃ cedam abravīt ||

14.1१४.१

जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः । (१४।१)

jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ |

14.2१४.२

जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥ (१४।२)

janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam ||

15.1१५.१

मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः । (१५।१)

matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |

15.2१५.२

सर्वान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ (१५।२)

sarvān kāmān parityajya vane vasati rāghavaḥ ||

16.1१६.१

इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्व् अद्य प्रसादयन् । (१६।१)

iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣv adya prasādayan |

16.2१६.२

रामस्य निपतिष्यामि सीतायाश् च पुनः पुनः ॥ (१६।२)

rāmasya nipatiṣyāmi sītāyāś ca punaḥ punaḥ ||

17.1१७.१

एवं स विलपंस् तस्मिन् वने दशरथात्मजः । (१७।१)

evaṃ sa vilapaṃs tasmin vane daśarathātmajaḥ |

17.2१७.२

ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ (१७।२)

dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām ||

18.1१८.१

सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर् बहुभिर् आवृताम् । (१८।१)

sālatālāśvakarṇānāṃ parṇair bahubhir āvṛtām |

18.2१८.२

विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर् वेदिम् इवाध्वरे ॥ (१८।२)

viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśair vedim ivādhvare ||

19.1१९.१

शक्रायुधनिकाशैश् च कार्मुकैर् भारसाधनैः । (१९।१)

śakrāyudhanikāśaiś ca kārmukair bhārasādhanaiḥ |

19.2१९.२

रुक्मपृष्ठैर् महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ (१९।२)

rukmapṛṣṭhair mahāsāraiḥ śobhitāṃ śatrubādhakaiḥ ||

20.1२०.१

अर्करश्मिप्रतीकाशैर् घोरैस् तूणीगतैः शरैः । (२०।१)

arkaraśmipratīkāśair ghorais tūṇīgataiḥ śaraiḥ |

20.2२०.२

शोभितां दीप्तवदनैः सर्पैर् भोगवतीम् इव ॥ (२०।२)

śobhitāṃ dīptavadanaiḥ sarpair bhogavatīm iva ||

21.1२१.१

महारजतवासोभ्याम् असिभ्यां च विराजिताम् । (२१।१)

mahārajatavāsobhyām asibhyāṃ ca virājitām |

21.2२१.२

रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ (२१।२)

rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām ||

22.1२२.१

गोधाङ्गुलित्रैर् आसक्तैश् चित्रैः काञ्चनभूषितैः । (२२।१)

godhāṅgulitrair āsaktaiś citraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |

22.2२२.२

अरिसंघैर् अनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहाम् इव ॥ (२२।२)

arisaṃghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ siṃhaguhām iva ||

23.1२३.१

प्रागुदक्स्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् । (२३।१)

prāgudaksravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |

23.2२३.२

ददर्श भरतस् तत्र पुण्यां रामनिवेशने ॥ (२३।२)

dadarśa bharatas tatra puṇyāṃ rāmaniveśane ||

24.1२४.१

निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् । (२४।१)

nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |

24.2२४.२

उटजे रामम् आसीनं जटामण्डलधारिणम् ॥ (२४।२)

uṭaje rāmam āsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam ||

25.1२५.१

तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम् । (२५।१)

taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasam |

25.2२५.२

ददर्श रामम् आसीनम् अभितः पावकोपमम् ॥ (२५।२)

dadarśa rāmam āsīnam abhitaḥ pāvakopamam ||

26.1२६.१

सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । (२६।१)

siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |

26.2२६.२

पृथिव्याः सगरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम् ॥ (२६।२)

pṛthivyāḥ sagarāntāyā bhartāraṃ dharmacāriṇam ||

27.1२७.१

उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणम् इव शाश्वतम् । (२७।१)

upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇam iva śāśvatam |

27.2२७.२

स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ (२७।२)

sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca ||

28.1२८.१

तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुःखमोहपरिप्लुतः । (२८।१)

taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duḥkhamohapariplutaḥ |

28.2२८.२

अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकयीसुतः ॥ (२८।२)

abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikayīsutaḥ ||

29.1२९.१

दृष्ट्वा च विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा । (२९।१)

dṛṣṭvā ca vilalāpārto bāṣpasaṃdigdhayā girā |

29.2२९.२

अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद् वचनम् अब्रवीत् ॥ (२९।२)

aśaknuvan dhārayituṃ dhairyād vacanam abravīt ||

30.1३०.१

यः संसदि प्रकृतिभिर् भवेद् युक्त उपासितुम् । (३०।१)

yaḥ saṃsadi prakṛtibhir bhaved yukta upāsitum |

30.2३०.२

वन्यैर् मृगैर् उपासीनः सो ऽयम् आस्ते ममाग्रजः ॥ (३०।२)

vanyair mṛgair upāsīnaḥ so 'yam āste mamāgrajaḥ ||

31.1३१.१

वासोभिर् बहुसाहस्रैर् यो महात्मा पुरोचितः । (३१।१)

vāsobhir bahusāhasrair yo mahātmā purocitaḥ |

31.2३१.२

मृगाजिने सो ऽयम् इह प्रवस्ते धर्मम् आचरन् ॥ (३१।२)

mṛgājine so 'yam iha pravaste dharmam ācaran ||

32.1३२.१

अधारयद् यो विविधाश् चित्राः सुमनसस् तदा । (३२।१)

adhārayad yo vividhāś citrāḥ sumanasas tadā |

32.2३२.२

सो ऽयं जटाभारम् इमं सहते राघवः कथम् ॥ (३२।२)

so 'yaṃ jaṭābhāram imaṃ sahate rāghavaḥ katham ||

33.1३३.१

यस्य यज्ञैर् यथादिष्टैर् युक्तो धर्मस्य संचयः । (३३।१)

yasya yajñair yathādiṣṭair yukto dharmasya saṃcayaḥ |

33.2३३.२

शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते ॥ (३३।२)

śarīrakleśasambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate ||

34.1३४.१

चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गम् उपसेवितम् । (३४।१)

candanena mahārheṇa yasyāṅgam upasevitam |

34.2३४.२

मलेन तस्याङ्गम् इदं कथम् आर्यस्य सेव्यते ॥ (३४।२)

malena tasyāṅgam idaṃ katham āryasya sevyate ||

35.1३५.१

मन्निमित्तम् इदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः । (३५।१)

mannimittam idaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |

35.2३५.२

धिग् जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ (३५।२)

dhig jīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam ||

36.1३६.१

इत्य् एवं विलपन् दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः । (३६।१)

ity evaṃ vilapan dīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |

36.2३६.२

पादाव् अप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ (३६।२)

pādāv aprāpya rāmasya papāta bharato rudan ||

37.1३७.१

दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः । (३७।१)

duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ |

37.2३७.२

उक्त्वार्येति सकृद् दीनं पुनर् नोवाच किंचन ॥ (३७।२)

uktvāryeti sakṛd dīnaṃ punar novāca kiṃcana ||

38.1३८.१

बाष्पापिहितकण्ठश् च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् । (३८।१)

bāṣpāpihitakaṇṭhaś ca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |

38.2३८.२

आर्येत्य् एवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत् ततः ॥ (३८।२)

āryety evābhisaṃkruśya vyāhartuṃ nāśakat tataḥ ||

39.1३९.१

शत्रुघ्नश् चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् । (३९।१)

śatrughnaś cāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |

39.2३९.२

ताव् उभौ स समालिङ्ग्य रामो ऽप्य् अश्रूण्य् अवर्तयत् ॥ (३९।२)

tāv ubhau sa samāliṅgya rāmo 'py aśrūṇy avartayat ||

40.1४०.१

ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुताव् अरण्ये । (४०।१)

tataḥ sumantreṇa guhena caiva samīyatū rājasutāv araṇye |

40.2४०.२

दिवाकरश् चैव निशाकरश् च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ (४०।२)

divākaraś caiva niśākaraś ca yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām ||

41.1४१.१

तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस् तत्र महत्य् अरण्ये । (४१।१)

tān pārthivān vāraṇayūthapābhān samāgatāṃs tatra mahaty araṇye |

41.2४१.२

वनौकसस् ते ऽपि समीक्ष्य सर्वे ऽप्य् अश्रूण्य् अमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम् ॥ (४१।२)

vanaukasas te 'pi samīkṣya sarve 'py aśrūṇy amuñcan pravihāya harṣam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 2, 93

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit