Rām, 2, 93
Select a line for its word-by-word analysis.
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नम् अनुदर्शयन् ॥ (१।२)
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnam anudarśayan ||
ऋषिं वसिष्ठं संदिश्य मातॄन् मे शीघ्रम् आनय । (२।१)
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ saṃdiśya mātṝn me śīghram ānaya |
सुमन्त्रस् त्व् अपि शत्रुघ्नम् अदूराद् अन्वपद्यत । (३।१)
sumantras tv api śatrughnam adūrād anvapadyata |
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमान् उटजं च ददर्श ह ॥ (४।२)
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmān uṭajaṃ ca dadarśa ha ||
शालायास् त्व् अग्रतस् तस्या ददर्श भरतस् तदा । (५।१)
śālāyās tv agratas tasyā dadarśa bharatas tadā |
काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्य् अवचितानि च ॥ (५।२)
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇy avacitāni ca ||
ददर्श च वने तस्मिन् महतः संचयान् कृतान् । (६।१)
dadarśa ca vane tasmin mahataḥ saṃcayān kṛtān |
गच्छन् एव महाबाहुर् द्युतिमान् भरतस् तदा । (७।१)
gacchan eva mahābāhur dyutimān bharatas tadā |
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस् तान् अमात्यांश् च सर्वशः ॥ (७।२)
śatrughnaṃ cābravīddhṛṣṭas tān amātyāṃś ca sarvaśaḥ ||
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यम् अब्रवीत् । (८।१)
manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yam abravīt |
नातिदूरे हि मन्ये ऽहं नदीं मन्दाकिनीम् इतः ॥ (८।२)
nātidūre hi manye 'haṃ nadīṃ mandākinīm itaḥ ||
उच्चैर् बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेद् अयम् । (९।१)
uccair baddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhaved ayam |
अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुम् इच्छता ॥ (९।२)
abhijñānakṛtaḥ panthā vikāle gantum icchatā ||
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम् । (१०।१)
idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
शैलपार्श्वे परिक्रान्तम् अन्योन्यम् अभिगर्जताम् ॥ (१०।२)
śailapārśve parikrāntam anyonyam abhigarjatām ||
यम् एवाधातुम् इच्छन्ति तापसाः सततं वने । (११।१)
yam evādhātum icchanti tāpasāḥ satataṃ vane |
तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्णवर्त्मनः ॥ (११।२)
tasyāsau dṛśyate dhūmaḥ saṃkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ ||
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिम् इव राघवम् ॥ (१२।२)
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣim iva rāghavam ||
अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः । (१३।१)
atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
मन्दाकिनीम् अनुप्राप्तस् तं जनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (१३।२)
mandākinīm anuprāptas taṃ janaṃ cedam abravīt ||
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम् ॥ (१४।२)
janendro nirjanaṃ prāpya dhiṅme janma sajīvitam ||
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः । (१५।१)
matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ |
सर्वान् कामान् परित्यज्य वने वसति राघवः ॥ (१५।२)
sarvān kāmān parityajya vane vasati rāghavaḥ ||
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्व् अद्य प्रसादयन् । (१६।१)
iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣv adya prasādayan |
रामस्य निपतिष्यामि सीतायाश् च पुनः पुनः ॥ (१६।२)
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyāś ca punaḥ punaḥ ||
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् ॥ (१७।२)
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām ||
सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर् बहुभिर् आवृताम् । (१८।१)
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇair bahubhir āvṛtām |
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर् वेदिम् इवाध्वरे ॥ (१८।२)
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśair vedim ivādhvare ||
शक्रायुधनिकाशैश् च कार्मुकैर् भारसाधनैः । (१९।१)
śakrāyudhanikāśaiś ca kārmukair bhārasādhanaiḥ |
रुक्मपृष्ठैर् महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः ॥ (१९।२)
rukmapṛṣṭhair mahāsāraiḥ śobhitāṃ śatrubādhakaiḥ ||
अर्करश्मिप्रतीकाशैर् घोरैस् तूणीगतैः शरैः । (२०।१)
arkaraśmipratīkāśair ghorais tūṇīgataiḥ śaraiḥ |
शोभितां दीप्तवदनैः सर्पैर् भोगवतीम् इव ॥ (२०।२)
śobhitāṃ dīptavadanaiḥ sarpair bhogavatīm iva ||
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् ॥ (२१।२)
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām ||
गोधाङ्गुलित्रैर् आसक्तैश् चित्रैः काञ्चनभूषितैः । (२२।१)
godhāṅgulitrair āsaktaiś citraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
अरिसंघैर् अनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहाम् इव ॥ (२२।२)
arisaṃghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ siṃhaguhām iva ||
प्रागुदक्स्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम् । (२३।१)
prāgudaksravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम् । (२४।१)
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum |
सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् । (२६।१)
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam |
पृथिव्याः सगरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम् ॥ (२६।२)
pṛthivyāḥ sagarāntāyā bhartāraṃ dharmacāriṇam ||
उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणम् इव शाश्वतम् । (२७।१)
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇam iva śāśvatam |
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च ॥ (२७।२)
sthaṇḍile darbhasaṃstīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca ||
तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान् दुःखमोहपरिप्लुतः । (२८।१)
taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duḥkhamohapariplutaḥ |
दृष्ट्वा च विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा । (२९।१)
dṛṣṭvā ca vilalāpārto bāṣpasaṃdigdhayā girā |
अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद् वचनम् अब्रवीत् ॥ (२९।२)
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyād vacanam abravīt ||
यः संसदि प्रकृतिभिर् भवेद् युक्त उपासितुम् । (३०।१)
yaḥ saṃsadi prakṛtibhir bhaved yukta upāsitum |
वन्यैर् मृगैर् उपासीनः सो ऽयम् आस्ते ममाग्रजः ॥ (३०।२)
vanyair mṛgair upāsīnaḥ so 'yam āste mamāgrajaḥ ||
वासोभिर् बहुसाहस्रैर् यो महात्मा पुरोचितः । (३१।१)
vāsobhir bahusāhasrair yo mahātmā purocitaḥ |
मृगाजिने सो ऽयम् इह प्रवस्ते धर्मम् आचरन् ॥ (३१।२)
mṛgājine so 'yam iha pravaste dharmam ācaran ||
अधारयद् यो विविधाश् चित्राः सुमनसस् तदा । (३२।१)
adhārayad yo vividhāś citrāḥ sumanasas tadā |
सो ऽयं जटाभारम् इमं सहते राघवः कथम् ॥ (३२।२)
so 'yaṃ jaṭābhāram imaṃ sahate rāghavaḥ katham ||
यस्य यज्ञैर् यथादिष्टैर् युक्तो धर्मस्य संचयः । (३३।१)
yasya yajñair yathādiṣṭair yukto dharmasya saṃcayaḥ |
मलेन तस्याङ्गम् इदं कथम् आर्यस्य सेव्यते ॥ (३४।२)
malena tasyāṅgam idaṃ katham āryasya sevyate ||
मन्निमित्तम् इदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः । (३५।१)
mannimittam idaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ |
धिग् जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥ (३५।२)
dhig jīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam ||
इत्य् एवं विलपन् दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः । (३६।१)
ity evaṃ vilapan dīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ |
पादाव् अप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् ॥ (३६।२)
pādāv aprāpya rāmasya papāta bharato rudan ||
उक्त्वार्येति सकृद् दीनं पुनर् नोवाच किंचन ॥ (३७।२)
uktvāryeti sakṛd dīnaṃ punar novāca kiṃcana ||
बाष्पापिहितकण्ठश् च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् । (३८।१)
bāṣpāpihitakaṇṭhaś ca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam |
आर्येत्य् एवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत् ततः ॥ (३८।२)
āryety evābhisaṃkruśya vyāhartuṃ nāśakat tataḥ ||
शत्रुघ्नश् चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन् । (३९।१)
śatrughnaś cāpi rāmasya vavande caraṇau rudan |
ताव् उभौ स समालिङ्ग्य रामो ऽप्य् अश्रूण्य् अवर्तयत् ॥ (३९।२)
tāv ubhau sa samāliṅgya rāmo 'py aśrūṇy avartayat ||
ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुताव् अरण्ये । (४०।१)
tataḥ sumantreṇa guhena caiva samīyatū rājasutāv araṇye |
दिवाकरश् चैव निशाकरश् च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ (४०।२)
divākaraś caiva niśākaraś ca yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām ||
तान् पार्थिवान् वारणयूथपाभान् समागतांस् तत्र महत्य् अरण्ये । (४१।१)
tān pārthivān vāraṇayūthapābhān samāgatāṃs tatra mahaty araṇye |
वनौकसस् ते ऽपि समीक्ष्य सर्वे ऽप्य् अश्रूण्य् अमुञ्चन् प्रविहाय हर्षम् ॥ (४१।२)
vanaukasas te 'pi samīkṣya sarve 'py aśrūṇy amuñcan pravihāya harṣam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.