Rām, 6, 26
Select a line for its word-by-word analysis.
मुहूर्तं ध्यानम् आस्थाय सचिवान् अभ्युदैक्षत ॥ (२।२)
muhūrtaṃ dhyānam āsthāya sacivān abhyudaikṣata ||
अथ तान् सचिवांस्तत्र सर्वान् आभाष्य रावणः । (३।१)
atha tān sacivāṃstatra sarvān ābhāṣya rāvaṇaḥ |
यद् उक्तवन्तो रामस्य भवन्तस्तन्मया श्रुतम् । (४।२)
yad uktavanto rāmasya bhavantastanmayā śrutam |
भवतश्चाप्यहं वेद्मि युद्धे सत्यपराक्रमान् ॥ (४।३)
bhavataścāpyahaṃ vedmi yuddhe satyaparākramān ||
रावणस्य वचः श्रुत्वा मातुः पैतामहो ऽब्रवीत् ॥ (५।२)
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mātuḥ paitāmaho 'bravīt ||
स शास्ति चिरम् ऐश्वर्यम् अरींश्च कुरुते वशे ॥ (६।२)
sa śāsti ciram aiśvaryam arīṃśca kurute vaśe ||
स्वपक्षवर्धनं कुर्वन्महद् ऐश्वर्यम् अश्नुते ॥ (७।२)
svapakṣavardhanaṃ kurvanmahad aiśvaryam aśnute ||
न शत्रुम् अवमन्येत ज्यायान् कुर्वीत विग्रहम् ॥ (८।२)
na śatrum avamanyeta jyāyān kurvīta vigraham ||
यदर्थम् अभियुक्ताः स्म सीता तस्मै प्रदीयताम् ॥ (९।२)
yadartham abhiyuktāḥ sma sītā tasmai pradīyatām ||
तस्य देवर्षयः सर्वे गन्धर्वाश्च जयैषिणः । (१०।१)
tasya devarṣayaḥ sarve gandharvāśca jayaiṣiṇaḥ |
विरोधं मा गमस्तेन संधिस्ते तेन रोचताम् ॥ (१०।२)
virodhaṃ mā gamastena saṃdhiste tena rocatām ||
असृजद् भगवान् पक्षौ द्वावेव हि पितामहः । (११।१)
asṛjad bhagavān pakṣau dvāveva hi pitāmahaḥ |
सुराणाम् असुराणां च धर्माधर्मौ तदाश्रयौ ॥ (११।२)
surāṇām asurāṇāṃ ca dharmādharmau tadāśrayau ||
धर्मो हि श्रूयते पक्षः सुराणां च महात्मनाम् । (१२।१)
dharmo hi śrūyate pakṣaḥ surāṇāṃ ca mahātmanām |
अधर्मो रक्षसां पक्षो ह्यसुराणां च रावण ॥ (१२।२)
adharmo rakṣasāṃ pakṣo hyasurāṇāṃ ca rāvaṇa ||
धर्मो वै ग्रसते ऽधर्मं ततः कृतम् अभूद् युगम् । (१३।१)
dharmo vai grasate 'dharmaṃ tataḥ kṛtam abhūd yugam |
अधर्मो ग्रसते धर्मं ततस्तिष्यः प्रवर्तते ॥ (१३।२)
adharmo grasate dharmaṃ tatastiṣyaḥ pravartate ||
तत् त्वया चरता लोकान् धर्मो विनिहतो महान् । (१४।१)
tat tvayā caratā lokān dharmo vinihato mahān |
स प्रमादाद् विवृद्धस्ते ऽधर्मो ऽहिर् ग्रसते हि नः । (१५।१)
sa pramādād vivṛddhaste 'dharmo 'hir grasate hi naḥ |
विषयेषु प्रसक्तेन यत्किंचित्कारिणा त्वया । (१६।१)
viṣayeṣu prasaktena yatkiṃcitkāriṇā tvayā |
ऋषीणाम् अग्निकल्पानाम् उद्वेगो जनितो महान् । (१६।२)
ṛṣīṇām agnikalpānām udvego janito mahān |
तेषां प्रभावो दुर्धर्षः प्रदीप्त इव पावकः ॥ (१६।३)
teṣāṃ prabhāvo durdharṣaḥ pradīpta iva pāvakaḥ ||
मुख्यैर् यज्ञैर् यजन्त्येते नित्यं तैस्तैर् द्विजातयः ॥ (१७।२)
mukhyair yajñair yajantyete nityaṃ taistair dvijātayaḥ ||
जुह्वत्यग्नींश्च विधिवद् वेदांश्चोच्चैर् अधीयते । (१८।१)
juhvatyagnīṃśca vidhivad vedāṃścoccair adhīyate |
अभिभूय च रक्षांसि ब्रह्मघोषान् उदैरयन् । (१८।२)
abhibhūya ca rakṣāṃsi brahmaghoṣān udairayan |
दिशो विप्रद्रुताः सर्वे स्तनयित्नुर् इवोष्णगे ॥ (१८।३)
diśo vipradrutāḥ sarve stanayitnur ivoṣṇage ||
ऋषीणाम् अग्निकल्पानाम् अग्निहोत्रसमुत्थितः । (१९।१)
ṛṣīṇām agnikalpānām agnihotrasamutthitaḥ |
आदत्ते रक्षसां तेजो धूमो व्याप्य दिशो दश ॥ (१९।२)
ādatte rakṣasāṃ tejo dhūmo vyāpya diśo daśa ||
तेषु तेषु च देशेषु पुण्येषु च दृढव्रतैः । (२०।१)
teṣu teṣu ca deśeṣu puṇyeṣu ca dṛḍhavrataiḥ |
चर्यमाणं तपस्तीव्रं संतापयति राक्षसान् ॥ (२०।२)
caryamāṇaṃ tapastīvraṃ saṃtāpayati rākṣasān ||
उत्पातान् विविधान् दृष्ट्वा घोरान् बहुविधांस्तथा । (२१।१)
utpātān vividhān dṛṣṭvā ghorān bahuvidhāṃstathā |
विनाशम् अनुपश्यामि सर्वेषां रक्षसाम् अहम् ॥ (२१।२)
vināśam anupaśyāmi sarveṣāṃ rakṣasām aham ||
शोणितेनाभिवर्षन्ति लङ्काम् उष्णेन सर्वतः ॥ (२२।२)
śoṇitenābhivarṣanti laṅkām uṣṇena sarvataḥ ||
रुदतां वाहनानां च प्रपतन्त्यस्रबिन्दवः । (२३।१)
rudatāṃ vāhanānāṃ ca prapatantyasrabindavaḥ |
ध्वजा ध्वस्ता विवर्णाश्च न प्रभान्ति यथापुरम् ॥ (२३।२)
dhvajā dhvastā vivarṇāśca na prabhānti yathāpuram ||
व्याला गोमायवो गृध्रा वाशन्ति च सुभैरवम् । (२४।१)
vyālā gomāyavo gṛdhrā vāśanti ca subhairavam |
प्रविश्य लङ्काम् अनिशं समवायांश्च कुर्वते ॥ (२४।२)
praviśya laṅkām aniśaṃ samavāyāṃśca kurvate ||
कालिकाः पाण्डुरैर् दन्तैः प्रहसन्त्यग्रतः स्थिताः । (२५।१)
kālikāḥ pāṇḍurair dantaiḥ prahasantyagrataḥ sthitāḥ |
स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्त्यो गृहाणि प्रतिभाष्य च ॥ (२५।२)
striyaḥ svapneṣu muṣṇantyo gṛhāṇi pratibhāṣya ca ||
गृहाणां बलिकर्माणि श्वानः पर्युपभुञ्जते । (२६।१)
gṛhāṇāṃ balikarmāṇi śvānaḥ paryupabhuñjate |
मार्जारा द्वीपिभिः सार्धं सूकराः शुनकैः सह । (२७।१)
mārjārā dvīpibhiḥ sārdhaṃ sūkarāḥ śunakaiḥ saha |
किंनरा राक्षसैश्चापि समेयुर् मानुषैः सह ॥ (२७।२)
kiṃnarā rākṣasaiścāpi sameyur mānuṣaiḥ saha ||
चीचीकूचीति वाशन्त्यः शारिका वेश्मसु स्थिताः । (२९।१)
cīcīkūcīti vāśantyaḥ śārikā veśmasu sthitāḥ |
पतन्ति ग्रथिताश्चापि निर्जिताः कलहैषिणः ॥ (२९।२)
patanti grathitāścāpi nirjitāḥ kalahaiṣiṇaḥ ||
कालो गृहाणि सर्वेषां काले काले ऽन्ववेक्षते । (३०।२)
kālo gṛhāṇi sarveṣāṃ kāle kāle 'nvavekṣate |
एतान्यन्यानि दुष्टानि निमित्तान्युत्पतन्ति च ॥ (३०।३)
etānyanyāni duṣṭāni nimittānyutpatanti ca ||
विष्णुं मन्यामहे रामं मानुषं देहम् आस्थितम् । (३१।१)
viṣṇuṃ manyāmahe rāmaṃ mānuṣaṃ deham āsthitam |
न हि मानुषमात्रो ऽसौ राघवो दृढविक्रमः ॥ (३१।२)
na hi mānuṣamātro 'sau rāghavo dṛḍhavikramaḥ ||
येन बद्धः समुद्रस्य स सेतुः परमाद्भुतः । (३२।१)
yena baddhaḥ samudrasya sa setuḥ paramādbhutaḥ |
इदं वचस्तत्र निगद्य माल्यवान् परीक्ष्य रक्षोऽधिपतेर् मनः पुनः । (३३।१)
idaṃ vacastatra nigadya mālyavān parīkṣya rakṣo'dhipater manaḥ punaḥ |
अनुत्तमेषूत्तमपौरुषो बली बभूव तूष्णीं समवेक्ष्य रावणम् ॥ (३३।२)
anuttameṣūttamapauruṣo balī babhūva tūṣṇīṃ samavekṣya rāvaṇam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.