ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः । (१।१)

शोचताम् एव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत ॥ (१।२)

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस् ते सुहृद्वृताः । (२।१)

मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा रामम् उपागमन् ॥ (२।२)

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित् किंचिद् अब्रवीत् । (३।१)

भरतस् तु सुहृन्मध्ये रामं वचनम् अब्रवीत् ॥ (३।२)

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यम् इदं मम । (४।१)

तद् ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम् ॥ (४।२)

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर् जलागमे । (५।१)

दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डम् इदं महत् ॥ (५।२)

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः । (६।१)

अनुगन्तुं न शक्तिर् मे गतिं तव महीपते ॥ (६।२)

सुजीवं नित्यशस् तस्य यः परैर् उपजीव्यते । (७।१)

राम तेन तु दुर्जीवं यः परान् उपजीवति ॥ (७।२)

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः । (८।१)

ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः ॥ (८।२)

स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् । (९।१)

स तां नानुभवेत् प्रीतिं यस्य हेतोः प्रभावितः ॥ (९।२)

एषोपमा महाबाहो त्वम् अर्थं वेत्तुम् अर्हसि । (१०।१)

यदि त्वम् अस्मान् ऋषभो भर्ता भृत्यान् न शाधि हि ॥ (१०।२)

श्रेणयस् त्वां महाराज पश्यन्त्व् अग्र्याश् च सर्वशः । (११।१)

प्रतपन्तम् इवादित्यं राज्ये स्थितम् अरिंदमम् ॥ (११।२)

तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः । (१२।१)

अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः ॥ (१२।२)

तस्य साध्व् इत्य् अमन्यन्त नागरा विविधा जनाः । (१३।१)

भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः ॥ (१३।२)

तम् एवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् । (१४।१)

रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयद् आत्मवान् ॥ (१४।२)

नात्मनः कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयम् अनीश्वरः । (१५।१)

इतश् चेतरतश् चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥ (१५।२)

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । (१६।१)

संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ (१६।२)

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद् भयम् । (१७।१)

एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद् भयम् ॥ (१७।२)

यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वावसीदति । (१८।१)

तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥ (१८।२)

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनाम् इह । (१९।१)

आयूंषि क्षपयन्त्य् आशु ग्रीष्मे जलम् इवांशवः ॥ (१९।२)

आत्मानम् अनुशोच त्वं किम् अन्यम् अनुशोचसि । (२०।१)

आयुस् ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥ (२०।२)

सहैव मृत्युर् व्रजति सह मृत्युर् निषीदति । (२१।१)

गत्वा सुदीर्घम् अध्वानं सह मृत्युर् निवर्तते ॥ (२१।२)

गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश् चैव शिरोरुहाः । (२२।१)

जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥ (२२।२)

नन्दन्त्य् उदित आदित्ये नन्दन्त्य् अस्तम् इते रवौ । (२३।१)

आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ (२३।२)

हृष्यन्त्य् ऋतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवम् इहागतम् । (२४।१)

ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ॥ (२४।२)

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे । (२५।१)

समेत्य च व्यपेयातां कालम् आसाद्य कंचन ॥ (२५।२)

एवं भार्याश् च पुत्राश् च ज्ञातयश् च वसूनि च । (२६।१)

समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्य् एषां विनाभवः ॥ (२६।२)

नात्र कश्चिद् यथा भावं प्राणी समभिवर्तते । (२७।१)

तेन तस्मिन् न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्य् अनुशोचतः ॥ (२७।२)

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश्चित् पथि स्थितः । (२८।१)

अहम् अप्य् आगमिष्यामि पृष्ठतो भवताम् इति ॥ (२८।२)

एवं पूर्वैर् गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः । (२९।१)

तम् आपन्नः कथं शोचेद् यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ (२९।२)

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः । (३०।१)

आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥ (३०।२)

धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश् चाप्तदक्षिणैः । (३१।१)

धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः ॥ (३१।२)

भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात् । (३२।१)

अर्थादानाच् च धार्मेण पिता नस् त्रिदिवं गतः ॥ (३२।२)

इष्ट्वा बहुविधैर् यज्ञैर् भोगांश् चावाप्य पुष्कलान् । (३३।१)

उत्तमं चायुर् आसाद्य स्वर् गतः पृथिवीपतिः ॥ (३३।२)

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः । (३४।१)

दैवीम् ऋद्धिम् अनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥ (३४।२)

तं तु नैवंविधः कश्चित् प्राज्ञः शोचितुम् अर्हति । (३५।१)

त्वद्विधो यद्विधश् चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः ॥ (३५।२)

एते बहुविधाः शोका विलापरुदिते तथा । (३६।१)

वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥ (३६।२)

स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा चावस तां पुरीम् । (३७।१)

तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदतां वर ॥ (३७।२)

यत्राहम् अपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा । (३८।१)

तत्रैवाहं करिष्यामि पितुर् आर्यस्य शासनम् ॥ (३८।२)

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यम् अरिंदम । (३९।१)

तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता ॥ (३९।२)

एवम् उक्त्वा तु विरते रामे वचनम् अर्थवत् । (४०।१)

उवाच भरतश् चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः ॥ (४०।२)

को हि स्याद् ईदृशो लोके यादृशस् त्वम् अरिंदम । (४१।१)

न त्वां प्रव्यथयेद् दुःखं प्रीतिर् वा न प्रहर्षयेत् ॥ (४१।२)

संमतश् चासि वृद्धानां तांश् च पृच्छसि संशयान् । (४२।१)

यथा मृतस् तथा जीवन् यथासति तथा सति ॥ (४२।२)

यस्यैष बुद्धिलाभः स्यात् परितप्येत केन सः । (४३।१)

स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुम् अर्हति ॥ (४३।२)

अमरोपमसत्त्वस् त्वं महात्मा सत्यसंगरः । (४४।१)

सर्वज्ञः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश् चासि राघव ॥ (४४।२)

न त्वाम् एवं गुणैर् युक्तं प्रभवाभवकोविदम् । (४५।१)

अविषह्यतमं दुःखम् आसादयितुम् अर्हति ॥ (४५।२)

प्रोषिते मयि यत् पापं मात्रा मत्कारणात् कृतम् । (४६।१)

क्षुद्रया तद् अनिष्टं मे प्रसीदतु भवान् मम ॥ (४६।२)

धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् । (४७।१)

हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम् ॥ (४७।२)

कथं दशरथाज् जातः शुद्धाभिजनकर्मणः । (४८।१)

जानन् धर्मम् अधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम् ॥ (४८।२)

गुरुः क्रियावान् वृद्धश् च राजा प्रेतः पितेति च । (४९।१)

तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि ॥ (४९।२)

को हि धर्मार्थयोर् हीनम् ईदृशं कर्म किल्बिषम् । (५०।१)

स्त्रियाः प्रियचिकीर्षुः सन् कुर्याद् धर्मज्ञ धर्मवित् ॥ (५०।२)

अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुतिः । (५१।१)

राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा श्रुतिः कृता ॥ (५१।२)

साध्वर्थम् अभिसंधाय क्रोधान् मोहाच् च साहसात् । (५२।१)

तातस्य यद् अतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद् भवान् ॥ (५२।२)

पितुर् हि समतिक्रान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते । (५३।१)

तद् अपत्यं मतं लोके विपरीतम् अतो ऽन्यथा ॥ (५३।२)

तद् अपत्यं भवान् अस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः । (५४।१)

अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम् ॥ (५४।२)

कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश् च नः । (५५।१)

पौरजानपदान् सर्वांस् त्रातु सर्वम् इदं भवान् ॥ (५५।२)

क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम् । (५६।१)

ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुम् अर्हति ॥ (५६।२)

अथ क्लेशजम् एव त्वं धर्मं चरितुम् इच्छसि । (५७।१)

धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशम् आप्नुहि ॥ (५७।२)

चतुर्णाम् आश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठम् आश्रमम् । (५८।१)

आहुर् धर्मज्ञ धर्मज्ञास् तं कथं त्यक्तुम् अर्हसि ॥ (५८।२)

श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्य् अहम् । (५९।१)

स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति ॥ (५९।२)

हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्य् अहम् । (६०।१)

भवता च विना भूतो न वर्तयितुम् उत्सहे ॥ (६०।२)

इदं निखिलम् अव्यग्रं पित्र्यं राज्यम् अकण्टकम् । (६१।१)

अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवैः ॥ (६१।२)

इहैव त्वाभिषिञ्चन्तु धर्मज्ञ सह बान्धवैः । (६२।१)

ऋत्विजः सवसिष्ठाश् च मन्त्रवन् मन्त्रकोविदाः ॥ (६२।२)

अभिषिक्तस् त्वम् अस्माभिर् अयोध्यां पालने व्रज । (६३।१)

विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिर् इव वासवः ॥ (६३।२)

ऋणानि त्रीण्य् अपाकुर्वन् दुर्हृदः साधु निर्दहन् । (६४।१)

सुहृदस् तर्पयन् कामैस् त्वम् एवात्रानुशाधि माम् ॥ (६४।२)

अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस् ते ऽभिषेचने । (६५।१)

अद्य भीताः पालयन्तां दुर्हृदस् ते दिशो दश ॥ (६५।२)

आक्रोशं मम मातुश् च प्रमृज्य पुरुषर्षभ । (६६।१)

अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात् ॥ (६६।२)

शिरसा त्वाभियाचे ऽहं कुरुष्व करुणां मयि । (६७।१)

बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्व् इव महेश्वरः ॥ (६७।२)

अथवा पृष्ठतः कृत्वा वनम् एव भवान् इतः । (६८।१)

गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धम् अप्य् अहम् ॥ (६८।२)

तथापि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः । (६९।१)

न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान् मतिं पितुस् तद्वचने प्रतिष्ठितः ॥ (६९।२)

तद् अद्भुतं स्थैर्यम् अवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षम् अवाप दुःखितः । (७०।१)

न यात्य् अयोध्याम् इति दुःखितो ऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वम् अवेक्ष्य हर्षितः ॥ (७०।२)

तम् ऋत्विजो नैगमयूथवल्लभास् तथा विसंज्ञाश्रुकलाश् च मातरः । (७१।१)

तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ॥ (७१।२)