Rām, 1, 36
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो ऽब्रुवन् सुराः सर्वे भगवन्तं पितामहम् । (२।१)
tato 'bruvan surāḥ sarve bhagavantaṃ pitāmaham |
प्रणिपत्य शुभं वाक्यं सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ (२।२)
praṇipatya śubhaṃ vākyaṃ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ ||
यद् अत्रानन्तरं कार्यं लोकानां हितकाम्यया । (४।१)
yad atrānantaraṃ kāryaṃ lokānāṃ hitakāmyayā |
संविधत्स्व विधानज्ञ त्वं हि नः परमा गतिः ॥ (४।२)
saṃvidhatsva vidhānajña tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ ||
सान्त्वयन् मधुरैर् वाक्यैस् त्रिदशान् इदम् अब्रवीत् ॥ (५।२)
sāntvayan madhurair vākyais tridaśān idam abravīt ||
शैलपुत्र्या यद् उक्तं तन्न प्रजास्यथ पत्निषु । (६।१)
śailaputryā yad uktaṃ tanna prajāsyatha patniṣu |
तस्या वचनम् अक्लिष्टं सत्यम् एव न संशयः ॥ (६।२)
tasyā vacanam akliṣṭaṃ satyam eva na saṃśayaḥ ||
ज्येष्ठा शैलेन्द्रदुहिता मानयिष्यति तं सुतम् । (८।१)
jyeṣṭhā śailendraduhitā mānayiṣyati taṃ sutam |
तच् छ्रुत्वा वचनं तस्य कृतार्था रघुनन्दन । (९।१)
tac chrutvā vacanaṃ tasya kṛtārthā raghunandana |
ते गत्वा पर्वतं राम कैलासं धातुमण्डितम् । (१०।१)
te gatvā parvataṃ rāma kailāsaṃ dhātumaṇḍitam |
अग्निं नियोजयामासुः पुत्रार्थं सर्वदेवताः ॥ (१०।२)
agniṃ niyojayāmāsuḥ putrārthaṃ sarvadevatāḥ ||
शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सृज ॥ (११।२)
śailaputryāṃ mahātejo gaṅgāyāṃ teja utsṛja ||
देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गाम् अभ्येत्य पावकः । (१२।१)
devatānāṃ pratijñāya gaṅgām abhyetya pāvakaḥ |
गर्भं धारय वै देवि देवतानाम् इदं प्रियम् ॥ (१२।२)
garbhaṃ dhāraya vai devi devatānām idaṃ priyam ||
इत्य् एतद् वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपम् अधारयत् । (१३।१)
ity etad vacanaṃ śrutvā divyaṃ rūpam adhārayat |
स तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्ताद् अवकीर्यत ॥ (१३।२)
sa tasyā mahimāṃ dṛṣṭvā samantād avakīryata ||
सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघुनन्दन ॥ (१४।२)
sarvasrotāṃsi pūrṇāni gaṅgāyā raghunandana ||
इह हैमवते पादे गर्भो ऽयं संनिवेश्यताम् ॥ (१६।२)
iha haimavate pāde garbho 'yaṃ saṃniveśyatām ||
श्रुत्वा त्व् अग्निवचो गङ्गा तं गर्भम् अतिभास्वरम् । (१७।१)
śrutvā tv agnivaco gaṅgā taṃ garbham atibhāsvaram |
यद् अस्या निर्गतं तस्मात् तप्तजाम्बूनदप्रभम् । (१८।१)
yad asyā nirgataṃ tasmāt taptajāmbūnadaprabham |
काञ्चनं धरणीं प्राप्तं हिरण्यम् अमलं शुभम् ॥ (१८।२)
kāñcanaṃ dharaṇīṃ prāptaṃ hiraṇyam amalaṃ śubham ||
ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्याद् एवाभिजायत । (१९।१)
tāmraṃ kārṣṇāyasaṃ caiva taikṣṇyād evābhijāyata |
तद् एतद् धरणीं प्राप्य नानाधातुर् अवर्धत ॥ (२०।१)
tad etad dharaṇīṃ prāpya nānādhātur avardhata ||
निक्षिप्तमात्रे गर्भे तु तेजोभिर् अभिरञ्जितम् । (२१।१)
nikṣiptamātre garbhe tu tejobhir abhirañjitam |
सर्वं पर्वतसंनद्धं सौवर्णम् अभवद् वनम् ॥ (२१।२)
sarvaṃ parvatasaṃnaddhaṃ sauvarṇam abhavad vanam ||
तं कुमारं ततो जातं सेन्द्राः सहमरुद्गणाः । (२३।१)
taṃ kumāraṃ tato jātaṃ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ |
ताः क्षीरं जातमात्रस्य कृत्वा समयम् उत्तमम् । (२४।१)
tāḥ kṣīraṃ jātamātrasya kṛtvā samayam uttamam |
ददुः पुत्रो ऽयम् अस्माकं सर्वासाम् इति निश्चिताः ॥ (२४।२)
daduḥ putro 'yam asmākaṃ sarvāsām iti niścitāḥ ||
ततस् तु देवताः सर्वाः कार्त्तिकेय इति ब्रुवन् । (२५।१)
tatas tu devatāḥ sarvāḥ kārttikeya iti bruvan |
पुत्रस् त्रैलोक्यविख्यातो भविष्यति न संशयः ॥ (२५।२)
putras trailokyavikhyāto bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा स्कन्नं गर्भपरिस्रवे । (२६।१)
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā skannaṃ garbhaparisrave |
स्नापयन् परया लक्ष्म्या दीप्यमानम् इवानलम् ॥ (२६।२)
snāpayan parayā lakṣmyā dīpyamānam ivānalam ||
स्कन्द इत्य् अब्रुवन् देवाः स्कन्नं गर्भपरिस्रवात् । (२७।१)
skanda ity abruvan devāḥ skannaṃ garbhaparisravāt |
कार्त्तिकेयं महाभागं काकुत्स्थ ज्वलनोपमम् ॥ (२७।२)
kārttikeyaṃ mahābhāgaṃ kākutstha jvalanopamam ||
प्रादुर्भूतं ततः क्षीरं कृत्तिकानाम् अनुत्तमम् । (२८।१)
prādurbhūtaṃ tataḥ kṣīraṃ kṛttikānām anuttamam |
षण्णां षडाननो भूत्वा जग्राह स्तनजं पयः ॥ (२८।२)
ṣaṇṇāṃ ṣaḍānano bhūtvā jagrāha stanajaṃ payaḥ ||
गृहीत्वा क्षीरम् एकाह्ना सुकुमारवपुस् तदा । (२९।१)
gṛhītvā kṣīram ekāhnā sukumāravapus tadā |
अजयत् स्वेन वीर्येण दैत्यसैन्यगणान् विभुः ॥ (२९।२)
ajayat svena vīryeṇa daityasainyagaṇān vibhuḥ ||
अभ्यषिञ्चन् सुरगणाः समेत्याग्निपुरोगमाः ॥ (३०।२)
abhyaṣiñcan suragaṇāḥ sametyāgnipurogamāḥ ||
कुमारसम्भवश् चैव धन्यः पुण्यस् तथैव च ॥ (३१।२)
kumārasambhavaś caiva dhanyaḥ puṇyas tathaiva ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.