Rām, 5, 26
Select a line for its word-by-word analysis.
सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य तद् रावणस्याप्रियम् अप्रियार्ता । (१।१)
sā rākṣasendrasya vaco niśamya tad rāvaṇasyāpriyam apriyārtā |
सीता वितत्रास यथा वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या ॥ (१।२)
sītā vitatrāsa yathā vanānte siṃhābhipannā gajarājakanyā ||
सा राक्षसीमध्यगता च भीरुर् वाग्भिर् भृशं रावणतर्जिता च । (२।१)
sā rākṣasīmadhyagatā ca bhīrur vāgbhir bhṛśaṃ rāvaṇatarjitā ca |
कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा बालेव कन्या विललाप सीता ॥ (२।२)
kāntāramadhye vijane visṛṣṭā bāleva kanyā vilalāpa sītā ||
सत्यं बतेदं प्रवदन्ति लोके नाकालमृत्युर् भवतीति सन्तः । (३।१)
satyaṃ batedaṃ pravadanti loke nākālamṛtyur bhavatīti santaḥ |
यत्राहम् एवं परिभर्त्स्यमाना जीवामि किंचित् क्षणम् अप्यपुण्या ॥ (३।२)
yatrāham evaṃ paribhartsyamānā jīvāmi kiṃcit kṣaṇam apyapuṇyā ||
सुखाद् विहीनं बहुदुःखपूर्णम् इदं तु नूनं हृदयं स्थिरं मे । (४।१)
sukhād vihīnaṃ bahuduḥkhapūrṇam idaṃ tu nūnaṃ hṛdayaṃ sthiraṃ me |
विदीर्यते यन्न सहस्रधाद्य वज्राहतं शृङ्गम् इवाचलस्य ॥ (४।२)
vidīryate yanna sahasradhādya vajrāhataṃ śṛṅgam ivācalasya ||
नैवास्ति नूनं मम दोषम् अत्र वध्याहम् अस्याप्रियदर्शनस्य । (५।१)
naivāsti nūnaṃ mama doṣam atra vadhyāham asyāpriyadarśanasya |
भावं न चास्याहम् अनुप्रदातुम् अलं द्विजो मन्त्रम् इवाद्विजाय ॥ (५।२)
bhāvaṃ na cāsyāham anupradātum alaṃ dvijo mantram ivādvijāya ||
नूनं ममाङ्गान्यचिराद् अनार्यः शस्त्रैः शितैश्छेत्स्यति राक्षसेन्द्रः । (६।१)
nūnaṃ mamāṅgānyacirād anāryaḥ śastraiḥ śitaiśchetsyati rākṣasendraḥ |
तस्मिन्न् अनागच्छति लोकनाथे गर्भस्थजन्तोर् इव शल्यकृन्तः ॥ (६।२)
tasminn anāgacchati lokanāthe garbhasthajantor iva śalyakṛntaḥ ||
दुःखं बतेदं मम दुःखिताया मासौ चिरायाभिगमिष्यतो द्वौ । (७।१)
duḥkhaṃ batedaṃ mama duḥkhitāyā māsau cirāyābhigamiṣyato dvau |
बद्धस्य वध्यस्य यथा निशान्ते राजापराधाद् इव तस्करस्य ॥ (७।२)
baddhasya vadhyasya yathā niśānte rājāparādhād iva taskarasya ||
हा राम हा लक्ष्मण हा सुमित्रे हा राम मातः सह मे जनन्या । (८।१)
hā rāma hā lakṣmaṇa hā sumitre hā rāma mātaḥ saha me jananyā |
एषा विपद्याम्यहम् अल्पभाग्या महार्णवे नौर् इव मूढवाता ॥ (८।२)
eṣā vipadyāmyaham alpabhāgyā mahārṇave naur iva mūḍhavātā ||
तरस्विनौ धारयता मृगस्य सत्त्वेन रूपं मनुजेन्द्रपुत्रौ । (९।१)
tarasvinau dhārayatā mṛgasya sattvena rūpaṃ manujendraputrau |
नूनं विशस्तौ मम कारणात् तौ सिंहर्षभौ द्वाविव वैद्युतेन ॥ (९।२)
nūnaṃ viśastau mama kāraṇāt tau siṃharṣabhau dvāviva vaidyutena ||
नूनं स कालो मृगरूपधारी माम् अल्पभाग्यां लुलुभे तदानीम् । (१०।१)
nūnaṃ sa kālo mṛgarūpadhārī mām alpabhāgyāṃ lulubhe tadānīm |
यत्रार्यपुत्रं विससर्ज मूढा रामानुजं लक्ष्मणपूर्वकं च ॥ (१०।२)
yatrāryaputraṃ visasarja mūḍhā rāmānujaṃ lakṣmaṇapūrvakaṃ ca ||
हा राम सत्यव्रत दीर्घबाहो हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवक्त्र । (११।१)
hā rāma satyavrata dīrghabāho hā pūrṇacandrapratimānavaktra |
हा जीवलोकस्य हितः प्रियश्च वध्यां न मां वेत्सि हि राक्षसानाम् ॥ (११।२)
hā jīvalokasya hitaḥ priyaśca vadhyāṃ na māṃ vetsi hi rākṣasānām ||
अनन्यदेवत्वम् इयं क्षमा च भूमौ च शय्या नियमश्च धर्मे । (१२।१)
ananyadevatvam iyaṃ kṣamā ca bhūmau ca śayyā niyamaśca dharme |
पतिव्रतात्वं विफलं ममेदं कृतं कृतघ्नेष्विव मानुषाणाम् ॥ (१२।२)
pativratātvaṃ viphalaṃ mamedaṃ kṛtaṃ kṛtaghneṣviva mānuṣāṇām ||
मोघो हि धर्मश्चरितो ममायं तथैकपत्नीत्वम् इदं निरर्थम् । (१३।१)
mogho hi dharmaścarito mamāyaṃ tathaikapatnītvam idaṃ nirartham |
या त्वां न पश्यामि कृशा विवर्णा हीना त्वया संगमने निराशा ॥ (१३।२)
yā tvāṃ na paśyāmi kṛśā vivarṇā hīnā tvayā saṃgamane nirāśā ||
पितुर् निर्देशं नियमेन कृत्वा वनान्निवृत्तश्चरितव्रतश्च । (१४।१)
pitur nirdeśaṃ niyamena kṛtvā vanānnivṛttaścaritavrataśca |
स्त्रीभिस्तु मन्ये विपुलेक्षणाभिः संरंस्यसे वीतभयः कृतार्थः ॥ (१४।२)
strībhistu manye vipulekṣaṇābhiḥ saṃraṃsyase vītabhayaḥ kṛtārthaḥ ||
अहं तु राम त्वयि जातकामा चिरं विनाशाय निबद्धभावा । (१५।१)
ahaṃ tu rāma tvayi jātakāmā ciraṃ vināśāya nibaddhabhāvā |
मोघं चरित्वाथ तपोव्रतं च त्यक्ष्यामि धिग् जीवितम् अल्पभाग्या ॥ (१५।२)
moghaṃ caritvātha tapovrataṃ ca tyakṣyāmi dhig jīvitam alpabhāgyā ||
सा जीवितं क्षिप्रम् अहं त्यजेयं विषेण शस्त्रेण शितेन वापि । (१६।१)
sā jīvitaṃ kṣipram ahaṃ tyajeyaṃ viṣeṇa śastreṇa śitena vāpi |
विषस्य दाता न तु मे ऽस्ति कश्चिच् छस्त्रस्य वा वेश्मनि राक्षसस्य ॥ (१६।२)
viṣasya dātā na tu me 'sti kaścic chastrasya vā veśmani rākṣasasya ||
शोकाभितप्ता बहुधा विचिन्त्य सीताथ वेण्युद्ग्रथनं गृहीत्वा । (१७।१)
śokābhitaptā bahudhā vicintya sītātha veṇyudgrathanaṃ gṛhītvā |
उद्बध्य वेण्युद्ग्रथनेन शीघ्रम् अहं गमिष्यामि यमस्य मूलम् ॥ (१७।२)
udbadhya veṇyudgrathanena śīghram ahaṃ gamiṣyāmi yamasya mūlam ||
इतीव सीता बहुधा विलप्य सर्वात्मना रामम् अनुस्मरन्ती । (१८।१)
itīva sītā bahudhā vilapya sarvātmanā rāmam anusmarantī |
प्रवेपमाना परिशुष्कवक्त्रा नगोत्तमं पुष्पितम् आससाद ॥ (१८।२)
pravepamānā pariśuṣkavaktrā nagottamaṃ puṣpitam āsasāda ||
उपस्थिता सा मृदुसर्वगात्री शाखां गृहीत्वाथ नगस्य तस्य । (१९।१)
upasthitā sā mṛdusarvagātrī śākhāṃ gṛhītvātha nagasya tasya |
तस्यास्तु रामं प्रविचिन्तयन्त्या रामानुजं स्वं च कुलं शुभाङ्ग्याः ॥ (१९।२)
tasyāstu rāmaṃ pravicintayantyā rāmānujaṃ svaṃ ca kulaṃ śubhāṅgyāḥ ||
शोकानिमित्तानि तदा बहूनि धैर्यार्जितानि प्रवराणि लोके । (२०।१)
śokānimittāni tadā bahūni dhairyārjitāni pravarāṇi loke |
प्रादुर्निमित्तानि तदा बभूवुः पुरापि सिद्धान्युपलक्षितानि ॥ (२०।२)
prādurnimittāni tadā babhūvuḥ purāpi siddhānyupalakṣitāni ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.