Rām, 7, 61
Select a line for its word-by-word analysis.
तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः । (१।१)
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya śatrughnasya mahātmanaḥ |
क्रोधम् आहारयत् तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ (१।२)
krodham āhārayat tīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ||
पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाय्य च । (२।१)
pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāyya ca |
तं ब्रुवाणं तथा वाक्यं लवणं घोरविक्रमम् । (३।१)
taṃ bruvāṇaṃ tathā vākyaṃ lavaṇaṃ ghoravikramam |
शत्रुघ्नो देवशत्रुघ्न इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (३।२)
śatrughno devaśatrughna idaṃ vacanam abravīt ||
शत्रुघ्नो न तदा जातो यदान्ये निर्जितास्त्वया । (४।१)
śatrughno na tadā jāto yadānye nirjitāstvayā |
ऋषयो ऽप्यद्य पापात्मन्मया त्वां निहतं रणे । (५।१)
ṛṣayo 'pyadya pāpātmanmayā tvāṃ nihataṃ raṇe |
पश्यन्तु विप्रा विद्वांसस्त्रिदशा इव रावणम् ॥ (५।२)
paśyantu viprā vidvāṃsastridaśā iva rāvaṇam ||
प्रवेक्ष्यते ते हृदयं पद्मम् अंशुर् इवार्कजः ॥ (७।२)
pravekṣyate te hṛdayaṃ padmam aṃśur ivārkajaḥ ||
शत्रुघ्नोरसि चिक्षेप तं शूरः शतधाछिनत् ॥ (८।२)
śatrughnorasi cikṣepa taṃ śūraḥ śatadhāchinat ||
तद् दृष्ट्वा विफलं कर्म राक्षसः पुनर् एव तु । (९।१)
tad dṛṣṭvā viphalaṃ karma rākṣasaḥ punar eva tu |
पादपान् सुबहून् गृह्य शत्रुघ्ने व्यसृजद् बली ॥ (९।२)
pādapān subahūn gṛhya śatrughne vyasṛjad balī ||
शत्रुघ्नश्चापि तेजस्वी वृक्षान् आपततो बहून् । (१०।१)
śatrughnaścāpi tejasvī vṛkṣān āpatato bahūn |
त्रिभिश्चतुर्भिर् एकैकं चिछेद नतपर्वभिः ॥ (१०।२)
tribhiścaturbhir ekaikaṃ cicheda nataparvabhiḥ ||
शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो विव्यथे न च राक्षसः ॥ (११।२)
śatrughno vīryasampanno vivyathe na ca rākṣasaḥ ||
ततः प्रहस्य लवणो वृक्षम् उत्पाट्य लीलया । (१२।१)
tataḥ prahasya lavaṇo vṛkṣam utpāṭya līlayā |
शिरस्यभ्यहनच्छूरं स्रस्ताङ्गः स मुमोह वै ॥ (१२।२)
śirasyabhyahanacchūraṃ srastāṅgaḥ sa mumoha vai ||
ऋषीणां देवसंघानां गन्धर्वाप्सरसाम् अपि ॥ (१३।२)
ṛṣīṇāṃ devasaṃghānāṃ gandharvāpsarasām api ||
तम् अवज्ञाय तु हतं शत्रुघ्नं भुवि पातितम् । (१४।१)
tam avajñāya tu hataṃ śatrughnaṃ bhuvi pātitam |
रक्षो लब्धान्तरम् अपि न विवेश स्वम् आलयम् ॥ (१४।२)
rakṣo labdhāntaram api na viveśa svam ālayam ||
नापि शूलं प्रजग्राह तं दृष्ट्वा भुवि पातितम् । (१५।१)
nāpi śūlaṃ prajagrāha taṃ dṛṣṭvā bhuvi pātitam |
ततो हत इति ज्ञात्वा तान् भक्षान् समुदावहत् ॥ (१५।२)
tato hata iti jñātvā tān bhakṣān samudāvahat ||
मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु पुनस्तस्थौ धृतायुधः । (१६।१)
muhūrtāllabdhasaṃjñastu punastasthau dhṛtāyudhaḥ |
शत्रुघ्नो राक्षसद्वारि ऋषिभिः सम्प्रपूजितः ॥ (१६।२)
śatrughno rākṣasadvāri ṛṣibhiḥ samprapūjitaḥ ||
ततो दिव्यम् अमोघं तं जग्राह शरम् उत्तमम् । (१७।१)
tato divyam amoghaṃ taṃ jagrāha śaram uttamam |
ज्वलन्तं तेजसा घोरं पूरयन्तं दिशो दश ॥ (१७।२)
jvalantaṃ tejasā ghoraṃ pūrayantaṃ diśo daśa ||
असृक्चन्दनदिग्धाङ्गं चारुपत्रं पतत्रिणम् । (१९।१)
asṛkcandanadigdhāṅgaṃ cārupatraṃ patatriṇam |
दानवेन्द्राचलेन्द्राणाम् असुराणां च दारुणम् ॥ (१९।२)
dānavendrācalendrāṇām asurāṇāṃ ca dāruṇam ||
तं दीप्तम् इव कालाग्निं युगान्ते समुपस्थिते । (२०।१)
taṃ dīptam iva kālāgniṃ yugānte samupasthite |
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासम् उपागमन् ॥ (२०।२)
dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni paritrāsam upāgaman ||
जगद्धि सर्वम् अस्वस्थं पितामहम् उपस्थितम् ॥ (२१।२)
jagaddhi sarvam asvasthaṃ pitāmaham upasthitam ||
कच्चिल् लोकक्षयो देव प्राप्तो वा युगसंक्षयः ॥ (२२।२)
kaccil lokakṣayo deva prāpto vā yugasaṃkṣayaḥ ||
नेदृशं दृष्टपूर्वं न श्रुतं वा प्रपितामह । (२३।१)
nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ na śrutaṃ vā prapitāmaha |
देवानां भयसंमोहो लोकानां संक्षयः प्रभो ॥ (२३।२)
devānāṃ bhayasaṃmoho lokānāṃ saṃkṣayaḥ prabho ||
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । (२४।१)
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ |
तेजसा यस्य सर्वे स्म संमूढाः सुरसत्तमाः ॥ (२५।२)
tejasā yasya sarve sma saṃmūḍhāḥ surasattamāḥ ||
सृष्टो महात्मना तेन वधार्थं दैत्ययोस्तयोः ॥ (२७।२)
sṛṣṭo mahātmanā tena vadhārthaṃ daityayostayoḥ ||
एवम् एतं प्रजानीध्वं विष्णोस्तेजोमयं शरम् । (२८।१)
evam etaṃ prajānīdhvaṃ viṣṇostejomayaṃ śaram |
एषा चैव तनुः पूर्वा विष्णोस्तस्य महात्मनः ॥ (२८।२)
eṣā caiva tanuḥ pūrvā viṣṇostasya mahātmanaḥ ||
इतो गच्छत पश्यध्वं वध्यमानं महात्मना । (२९।१)
ito gacchata paśyadhvaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā |
आजग्मुर् यत्र युध्येते शत्रुघ्नलवणावुभौ ॥ (३०।२)
ājagmur yatra yudhyete śatrughnalavaṇāvubhau ||
तं शरं दिव्यसंकाशं शत्रुघ्नकरधारितम् । (३१।१)
taṃ śaraṃ divyasaṃkāśaṃ śatrughnakaradhāritam |
ददृशुः सर्वभूतानि युगान्ताग्निम् इवोत्थितम् ॥ (३१।२)
dadṛśuḥ sarvabhūtāni yugāntāgnim ivotthitam ||
आकाशम् आवृतं दृष्ट्वा देवैर् हि रघुनन्दनः । (३२।१)
ākāśam āvṛtaṃ dṛṣṭvā devair hi raghunandanaḥ |
सिंहनादं मुहुः कृत्वा ददर्श लवणं पुनः ॥ (३२।२)
siṃhanādaṃ muhuḥ kṛtvā dadarśa lavaṇaṃ punaḥ ||
लवणः क्रोधसंयुक्तो युद्धाय समुपस्थितः ॥ (३३।२)
lavaṇaḥ krodhasaṃyukto yuddhāya samupasthitaḥ ||
आ कर्णात् स विकृष्याथ तद् धनुर् धन्विनां वरः । (३४।१)
ā karṇāt sa vikṛṣyātha tad dhanur dhanvināṃ varaḥ |
पुनर् एवागमत् तूर्णम् इक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ॥ (३५।२)
punar evāgamat tūrṇam ikṣvākukulanandanam ||
पश्यतां सर्वभूतानां रुद्रस्य वशम् अन्वगात् ॥ (३७।२)
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ rudrasya vaśam anvagāt ||
एकेषुपातेन भयं निहत्य लोकत्रयस्यास्य रघुप्रवीरः । (३८।१)
ekeṣupātena bhayaṃ nihatya lokatrayasyāsya raghupravīraḥ |
विनिर्बभावुद्यतचापबाणस् तमः प्रणुद्येव सहस्ररश्मिः ॥ (३८।२)
vinirbabhāvudyatacāpabāṇas tamaḥ praṇudyeva sahasraraśmiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.