रामायणRāmāyaṇa

Rām, 5, 22

346 of 606 · 86 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ततः सीताम् उपागम्य राक्षस्यो विकृताननाः । (१।१)

tataḥ sītām upāgamya rākṣasyo vikṛtānanāḥ |

1.2१.२

परुषं परुषा नार्य ऊचुस्ता वाक्यम् अप्रियम् ॥ (१।२)

paruṣaṃ paruṣā nārya ūcustā vākyam apriyam ||

2.1२.१

किं त्वम् अन्तःपुरे सीते सर्वभूतमनोहरे । (२।१)

kiṃ tvam antaḥpure sīte sarvabhūtamanohare |

2.2२.२

महार्हशयनोपेते न वासम् अनुमन्यसे ॥ (२।२)

mahārhaśayanopete na vāsam anumanyase ||

3.1३.१

मानुषी मानुषस्यैव भार्यात्वं बहु मन्यसे । (३।१)

mānuṣī mānuṣasyaiva bhāryātvaṃ bahu manyase |

3.2३.२

प्रत्याहर मनो रामान्न त्वं जातु भविष्यसि ॥ (३।२)

pratyāhara mano rāmānna tvaṃ jātu bhaviṣyasi ||

4.1४.१

मानुषी मानुषं तं तु रामम् इच्छसि शोभने । (४।१)

mānuṣī mānuṣaṃ taṃ tu rāmam icchasi śobhane |

4.2४.२

राज्याद् भ्रष्टम् असिद्धार्थं विक्लवं तम् अनिन्दिते ॥ (४।२)

rājyād bhraṣṭam asiddhārthaṃ viklavaṃ tam anindite ||

5.1५.१

राक्षसीनां वचः श्रुत्वा सीता पद्मनिभेक्षणा । (५।१)

rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā sītā padmanibhekṣaṇā |

5.2५.२

नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णाभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (५।२)

netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṃ vacanam abravīt ||

6.1६.१

यद् इदं लोकविद्विष्टम् उदाहरथ संगताः । (६।१)

yad idaṃ lokavidviṣṭam udāharatha saṃgatāḥ |

6.2६.२

नैतन्मनसि वाक्यं मे किल्बिषं प्रतितिष्ठति ॥ (६।२)

naitanmanasi vākyaṃ me kilbiṣaṃ pratitiṣṭhati ||

7.1७.१

न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुम् अर्हति । (७।१)

na mānuṣī rākṣasasya bhāryā bhavitum arhati |

7.2७.२

कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः । (७।२)

kāmaṃ khādata māṃ sarvā na kariṣyāmi vo vacaḥ |

7.3७.३

दीनो वा राज्यहीनो वा यो मे भर्ता स मे गुरुः ॥ (७।३)

dīno vā rājyahīno vā yo me bhartā sa me guruḥ ||

8.1८.१

सीताया वचनं श्रुत्वा राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः । (८।१)

sītāyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |

8.2८.२

भर्त्सयन्ति स्म परुषैर् वाक्यै रावणचोदिताः ॥ (८।२)

bhartsayanti sma paruṣair vākyai rāvaṇacoditāḥ ||

9.1९.१

अवलीनः स निर्वाक्यो हनुमाञ् शिंशपाद्रुमे । (९।१)

avalīnaḥ sa nirvākyo hanumāñ śiṃśapādrume |

9.2९.२

सीतां संतर्जयन्तीस्ता राक्षसीर् अशृणोत् कपिः ॥ (९।२)

sītāṃ saṃtarjayantīstā rākṣasīr aśṛṇot kapiḥ ||

10.1१०.१

ताम् अभिक्रम्य संरब्धा वेपमानां समन्ततः । (१०।१)

tām abhikramya saṃrabdhā vepamānāṃ samantataḥ |

10.2१०.२

भृशं संलिलिहुर् दीप्तान् प्रलम्बदशनच्छदान् ॥ (१०।२)

bhṛśaṃ saṃlilihur dīptān pralambadaśanacchadān ||

11.1११.१

ऊचुश्च परमक्रुद्धाः प्रगृह्याशु परश्वधान् । (११।१)

ūcuśca paramakruddhāḥ pragṛhyāśu paraśvadhān |

11.2११.२

नेयम् अर्हति भर्तारं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ (११।२)

neyam arhati bhartāraṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam ||

12.1१२.१

सा भर्त्स्यमाना भीमाभी राक्षसीभिर् वरानना । (१२।१)

sā bhartsyamānā bhīmābhī rākṣasībhir varānanā |

12.2१२.२

सा बाष्पम् अपमार्जन्ती शिंशपां ताम् उपागमत् ॥ (१२।२)

sā bāṣpam apamārjantī śiṃśapāṃ tām upāgamat ||

13.1१३.१

ततस्तां शिंशपां सीता राक्षसीभिः समावृता । (१३।१)

tatastāṃ śiṃśapāṃ sītā rākṣasībhiḥ samāvṛtā |

13.2१३.२

अभिगम्य विशालाक्षी तस्थौ शोकपरिप्लुता ॥ (१३।२)

abhigamya viśālākṣī tasthau śokapariplutā ||

14.1१४.१

तां कृशां दीनवदनां मलिनाम्बरधारिणीम् । (१४।१)

tāṃ kṛśāṃ dīnavadanāṃ malināmbaradhāriṇīm |

14.2१४.२

भर्त्सयांचक्रिरे भीमा राक्षस्यस्ताः समन्ततः ॥ (१४।२)

bhartsayāṃcakrire bhīmā rākṣasyastāḥ samantataḥ ||

15.1१५.१

ततस्तां विनता नाम राक्षसी भीमदर्शना । (१५।१)

tatastāṃ vinatā nāma rākṣasī bhīmadarśanā |

15.2१५.२

अब्रवीत् कुपिताकारा कराला निर्णतोदरी ॥ (१५।२)

abravīt kupitākārā karālā nirṇatodarī ||

16.1१६.१

सीते पर्याप्तम् एतावद् भर्तृस्नेहो निदर्शितः । (१६।१)

sīte paryāptam etāvad bhartṛsneho nidarśitaḥ |

16.2१६.२

सर्वत्रातिकृतं भद्रे व्यसनायोपकल्पते ॥ (१६।२)

sarvatrātikṛtaṃ bhadre vyasanāyopakalpate ||

17.1१७.१

परितुष्टास्मि भद्रं ते मानुषस्ते कृतो विधिः । (१७।१)

parituṣṭāsmi bhadraṃ te mānuṣaste kṛto vidhiḥ |

17.2१७.२

ममापि तु वचः पथ्यं ब्रुवन्त्याः कुरु मैथिलि ॥ (१७।२)

mamāpi tu vacaḥ pathyaṃ bruvantyāḥ kuru maithili ||

18.1१८.१

रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम् । (१८।१)

rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām |

18.2१८.२

विक्रान्तं रूपवन्तं च सुरेशम् इव वासवम् ॥ (१८।२)

vikrāntaṃ rūpavantaṃ ca sureśam iva vāsavam ||

19.1१९.१

दक्षिणं त्यागशीलं च सर्वस्य प्रियवादिनम् । (१९।१)

dakṣiṇaṃ tyāgaśīlaṃ ca sarvasya priyavādinam |

19.2१९.२

मानुषं कृपणं रामं त्यक्त्वा रावणम् आश्रय ॥ (१९।२)

mānuṣaṃ kṛpaṇaṃ rāmaṃ tyaktvā rāvaṇam āśraya ||

20.1२०.१

दिव्याङ्गरागा वैदेहि दिव्याभरणभूषिता । (२०।१)

divyāṅgarāgā vaidehi divyābharaṇabhūṣitā |

20.2२०.२

अद्य प्रभृति सर्वेषां लोकानाम् ईश्वरी भव । (२०।२)

adya prabhṛti sarveṣāṃ lokānām īśvarī bhava |

20.3२०.३

अग्नेः स्वाहा यथा देवी शचीवेन्द्रस्य शोभने ॥ (२०।३)

agneḥ svāhā yathā devī śacīvendrasya śobhane ||

21.1२१.१

किं ते रामेण वैदेहि कृपणेन गतायुषा ॥ (२१।१)

kiṃ te rāmeṇa vaidehi kṛpaṇena gatāyuṣā ||

22.1२२.१

एतद् उक्तं च मे वाक्यं यदि त्वं न करिष्यसि । (२२।१)

etad uktaṃ ca me vākyaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi |

22.2२२.२

अस्मिन्मुहूर्ते सर्वास्त्वां भक्षयिष्यामहे वयम् ॥ (२२।२)

asminmuhūrte sarvāstvāṃ bhakṣayiṣyāmahe vayam ||

23.1२३.१

अन्या तु विकटा नाम लम्बमानपयोधरा । (२३।१)

anyā tu vikaṭā nāma lambamānapayodharā |

23.2२३.२

अब्रवीत् कुपिता सीतां मुष्टिम् उद्यम्य गर्जती ॥ (२३।२)

abravīt kupitā sītāṃ muṣṭim udyamya garjatī ||

24.1२४.१

बहून्यप्रतिरूपाणि वचनानि सुदुर्मते । (२४।१)

bahūnyapratirūpāṇi vacanāni sudurmate |

24.2२४.२

अनुक्रोशान्मृदुत्वाच्च सोढानि तव मैथिलि । (२४।२)

anukrośānmṛdutvācca soḍhāni tava maithili |

24.3२४.३

न च नः कुरुषे वाक्यं हितं कालपुरस्कृतम् ॥ (२४।३)

na ca naḥ kuruṣe vākyaṃ hitaṃ kālapuraskṛtam ||

25.1२५.१

आनीतासि समुद्रस्य पारम् अन्यैर् दुरासदम् । (२५।१)

ānītāsi samudrasya pāram anyair durāsadam |

25.2२५.२

रावणान्तःपुरं घोरं प्रविष्टा चासि मैथिलि ॥ (२५।२)

rāvaṇāntaḥpuraṃ ghoraṃ praviṣṭā cāsi maithili ||

26.1२६.१

रावणस्य गृहे रुद्धा अस्माभिस्तु सुरक्षिता । (२६।१)

rāvaṇasya gṛhe ruddhā asmābhistu surakṣitā |

26.2२६.२

न त्वां शक्तः परित्रातुम् अपि साक्षात् पुरंदरः ॥ (२६।२)

na tvāṃ śaktaḥ paritrātum api sākṣāt puraṃdaraḥ ||

27.1२७.१

कुरुष्व हितवादिन्या वचनं मम मैथिलि । (२७।१)

kuruṣva hitavādinyā vacanaṃ mama maithili |

27.2२७.२

अलम् अश्रुप्रपातेन त्यज शोकम् अनर्थकम् ॥ (२७।२)

alam aśruprapātena tyaja śokam anarthakam ||

28.1२८.१

भज प्रीतिं प्रहर्षं च त्यजैतां नित्यदैन्यताम् । (२८।१)

bhaja prītiṃ praharṣaṃ ca tyajaitāṃ nityadainyatām |

28.2२८.२

सीते राक्षसराजेन सह क्रीड यथासुखम् ॥ (२८।२)

sīte rākṣasarājena saha krīḍa yathāsukham ||

29.1२९.१

जानासि हि यथा भीरु स्त्रीणां यौवनम् अध्रुवम् । (२९।१)

jānāsi hi yathā bhīru strīṇāṃ yauvanam adhruvam |

29.2२९.२

यावन्न ते व्यतिक्रामेत् तावत् सुखम् अवाप्नुहि ॥ (२९।२)

yāvanna te vyatikrāmet tāvat sukham avāpnuhi ||

30.1३०.१

उद्यानानि च रम्याणि पर्वतोपवनानि च । (३०।१)

udyānāni ca ramyāṇi parvatopavanāni ca |

30.2३०.२

सह राक्षसराजेन चर त्वं मदिरेक्षणे ॥ (३०।२)

saha rākṣasarājena cara tvaṃ madirekṣaṇe ||

31.1३१.१

स्त्रीसहस्राणि ते सप्त वशे स्थास्यन्ति सुन्दरि । (३१।१)

strīsahasrāṇi te sapta vaśe sthāsyanti sundari |

31.2३१.२

रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम् ॥ (३१।२)

rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām ||

32.1३२.१

उत्पाट्य वा ते हृदयं भक्षयिष्यामि मैथिलि । (३२।१)

utpāṭya vā te hṛdayaṃ bhakṣayiṣyāmi maithili |

32.2३२.२

यदि मे व्याहृतं वाक्यं न यथावत् करिष्यसि ॥ (३२।२)

yadi me vyāhṛtaṃ vākyaṃ na yathāvat kariṣyasi ||

33.1३३.१

ततश्चण्डोदरी नाम राक्षसी क्रूरदर्शना । (३३।१)

tataścaṇḍodarī nāma rākṣasī krūradarśanā |

33.2३३.२

भ्रामयन्ती महच्छूलम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (३३।२)

bhrāmayantī mahacchūlam idaṃ vacanam abravīt ||

34.1३४.१

इमां हरिणलोलाक्षीं त्रासोत्कम्पपयोधराम् । (३४।१)

imāṃ hariṇalolākṣīṃ trāsotkampapayodharām |

34.2३४.२

रावणेन हृतां दृष्ट्वा दौर्हृदो मे महान् अभूत् ॥ (३४।२)

rāvaṇena hṛtāṃ dṛṣṭvā daurhṛdo me mahān abhūt ||

35.1३५.१

यकृत्प्लीहम् अथोत्पीडं हृदयं च सबन्धनम् । (३५।१)

yakṛtplīham athotpīḍaṃ hṛdayaṃ ca sabandhanam |

35.2३५.२

अन्त्राण्यपि तथा शीर्षं खादेयम् इति मे मतिः ॥ (३५।२)

antrāṇyapi tathā śīrṣaṃ khādeyam iti me matiḥ ||

36.1३६.१

ततस्तु प्रघसा नाम राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् । (३६।१)

tatastu praghasā nāma rākṣasī vākyam abravīt |

36.2३६.२

कण्ठम् अस्या नृशंसायाः पीडयामः किम् आस्यते ॥ (३६।२)

kaṇṭham asyā nṛśaṃsāyāḥ pīḍayāmaḥ kim āsyate ||

37.1३७.१

निवेद्यतां ततो राज्ञे मानुषी सा मृतेति ह । (३७।१)

nivedyatāṃ tato rājñe mānuṣī sā mṛteti ha |

37.2३७.२

नात्र कश्चन संदेहः खादतेति स वक्ष्यति ॥ (३७।२)

nātra kaścana saṃdehaḥ khādateti sa vakṣyati ||

38.1३८.१

ततस्त्वजामुखी नाम राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् । (३८।१)

tatastvajāmukhī nāma rākṣasī vākyam abravīt |

38.2३८.२

विशस्येमां ततः सर्वान् समान् कुरुत पीलुकान् ॥ (३८।२)

viśasyemāṃ tataḥ sarvān samān kuruta pīlukān ||

39.1३९.१

विभजाम ततः सर्वा विवादो मे न रोचते । (३९।१)

vibhajāma tataḥ sarvā vivādo me na rocate |

39.2३९.२

पेयम् आनीयतां क्षिप्रं माल्यं च विविधं बहु ॥ (३९।२)

peyam ānīyatāṃ kṣipraṃ mālyaṃ ca vividhaṃ bahu ||

40.1४०.१

ततः शूर्पणखा नाम राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् । (४०।१)

tataḥ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī vākyam abravīt |

40.2४०.२

अजामुख्या यद् उक्तं हि तद् एव मम रोचते ॥ (४०।२)

ajāmukhyā yad uktaṃ hi tad eva mama rocate ||

41.1४१.१

सुरा चानीयतां क्षिप्रं सर्वशोकविनाशिनी । (४१।१)

surā cānīyatāṃ kṣipraṃ sarvaśokavināśinī |

41.2४१.२

मानुषं मांसम् आसाद्य नृत्यामो ऽथ निकुम्भिलाम् ॥ (४१।२)

mānuṣaṃ māṃsam āsādya nṛtyāmo 'tha nikumbhilām ||

42.1४२.१

एवं संभर्त्स्यमाना सा सीता सुरसुतोपमा । (४२।१)

evaṃ saṃbhartsyamānā sā sītā surasutopamā |

42.2४२.२

राक्षसीभिः सुघोराभिर् धैर्यम् उत्सृज्य रोदिति ॥ (४२।२)

rākṣasībhiḥ sughorābhir dhairyam utsṛjya roditi ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

Rām, 5, 22

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit