Rām, 5, 22
Select a line for its word-by-word analysis.
परुषं परुषा नार्य ऊचुस्ता वाक्यम् अप्रियम् ॥ (१।२)
paruṣaṃ paruṣā nārya ūcustā vākyam apriyam ||
प्रत्याहर मनो रामान्न त्वं जातु भविष्यसि ॥ (३।२)
pratyāhara mano rāmānna tvaṃ jātu bhaviṣyasi ||
राज्याद् भ्रष्टम् असिद्धार्थं विक्लवं तम् अनिन्दिते ॥ (४।२)
rājyād bhraṣṭam asiddhārthaṃ viklavaṃ tam anindite ||
राक्षसीनां वचः श्रुत्वा सीता पद्मनिभेक्षणा । (५।१)
rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā sītā padmanibhekṣaṇā |
नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णाभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (५।२)
netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṃ vacanam abravīt ||
नैतन्मनसि वाक्यं मे किल्बिषं प्रतितिष्ठति ॥ (६।२)
naitanmanasi vākyaṃ me kilbiṣaṃ pratitiṣṭhati ||
दीनो वा राज्यहीनो वा यो मे भर्ता स मे गुरुः ॥ (७।३)
dīno vā rājyahīno vā yo me bhartā sa me guruḥ ||
सीताया वचनं श्रुत्वा राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः । (८।१)
sītāyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |
भर्त्सयन्ति स्म परुषैर् वाक्यै रावणचोदिताः ॥ (८।२)
bhartsayanti sma paruṣair vākyai rāvaṇacoditāḥ ||
सीतां संतर्जयन्तीस्ता राक्षसीर् अशृणोत् कपिः ॥ (९।२)
sītāṃ saṃtarjayantīstā rākṣasīr aśṛṇot kapiḥ ||
ताम् अभिक्रम्य संरब्धा वेपमानां समन्ततः । (१०।१)
tām abhikramya saṃrabdhā vepamānāṃ samantataḥ |
भृशं संलिलिहुर् दीप्तान् प्रलम्बदशनच्छदान् ॥ (१०।२)
bhṛśaṃ saṃlilihur dīptān pralambadaśanacchadān ||
ऊचुश्च परमक्रुद्धाः प्रगृह्याशु परश्वधान् । (११।१)
ūcuśca paramakruddhāḥ pragṛhyāśu paraśvadhān |
नेयम् अर्हति भर्तारं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ (११।२)
neyam arhati bhartāraṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam ||
सा भर्त्स्यमाना भीमाभी राक्षसीभिर् वरानना । (१२।१)
sā bhartsyamānā bhīmābhī rākṣasībhir varānanā |
सा बाष्पम् अपमार्जन्ती शिंशपां ताम् उपागमत् ॥ (१२।२)
sā bāṣpam apamārjantī śiṃśapāṃ tām upāgamat ||
ततस्तां शिंशपां सीता राक्षसीभिः समावृता । (१३।१)
tatastāṃ śiṃśapāṃ sītā rākṣasībhiḥ samāvṛtā |
भर्त्सयांचक्रिरे भीमा राक्षस्यस्ताः समन्ततः ॥ (१४।२)
bhartsayāṃcakrire bhīmā rākṣasyastāḥ samantataḥ ||
सीते पर्याप्तम् एतावद् भर्तृस्नेहो निदर्शितः । (१६।१)
sīte paryāptam etāvad bhartṛsneho nidarśitaḥ |
परितुष्टास्मि भद्रं ते मानुषस्ते कृतो विधिः । (१७।१)
parituṣṭāsmi bhadraṃ te mānuṣaste kṛto vidhiḥ |
ममापि तु वचः पथ्यं ब्रुवन्त्याः कुरु मैथिलि ॥ (१७।२)
mamāpi tu vacaḥ pathyaṃ bruvantyāḥ kuru maithili ||
रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम् । (१८।१)
rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām |
विक्रान्तं रूपवन्तं च सुरेशम् इव वासवम् ॥ (१८।२)
vikrāntaṃ rūpavantaṃ ca sureśam iva vāsavam ||
दक्षिणं त्यागशीलं च सर्वस्य प्रियवादिनम् । (१९।१)
dakṣiṇaṃ tyāgaśīlaṃ ca sarvasya priyavādinam |
मानुषं कृपणं रामं त्यक्त्वा रावणम् आश्रय ॥ (१९।२)
mānuṣaṃ kṛpaṇaṃ rāmaṃ tyaktvā rāvaṇam āśraya ||
अद्य प्रभृति सर्वेषां लोकानाम् ईश्वरी भव । (२०।२)
adya prabhṛti sarveṣāṃ lokānām īśvarī bhava |
अग्नेः स्वाहा यथा देवी शचीवेन्द्रस्य शोभने ॥ (२०।३)
agneḥ svāhā yathā devī śacīvendrasya śobhane ||
एतद् उक्तं च मे वाक्यं यदि त्वं न करिष्यसि । (२२।१)
etad uktaṃ ca me vākyaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi |
अस्मिन्मुहूर्ते सर्वास्त्वां भक्षयिष्यामहे वयम् ॥ (२२।२)
asminmuhūrte sarvāstvāṃ bhakṣayiṣyāmahe vayam ||
अब्रवीत् कुपिता सीतां मुष्टिम् उद्यम्य गर्जती ॥ (२३।२)
abravīt kupitā sītāṃ muṣṭim udyamya garjatī ||
न च नः कुरुषे वाक्यं हितं कालपुरस्कृतम् ॥ (२४।३)
na ca naḥ kuruṣe vākyaṃ hitaṃ kālapuraskṛtam ||
आनीतासि समुद्रस्य पारम् अन्यैर् दुरासदम् । (२५।१)
ānītāsi samudrasya pāram anyair durāsadam |
रावणान्तःपुरं घोरं प्रविष्टा चासि मैथिलि ॥ (२५।२)
rāvaṇāntaḥpuraṃ ghoraṃ praviṣṭā cāsi maithili ||
रावणस्य गृहे रुद्धा अस्माभिस्तु सुरक्षिता । (२६।१)
rāvaṇasya gṛhe ruddhā asmābhistu surakṣitā |
न त्वां शक्तः परित्रातुम् अपि साक्षात् पुरंदरः ॥ (२६।२)
na tvāṃ śaktaḥ paritrātum api sākṣāt puraṃdaraḥ ||
भज प्रीतिं प्रहर्षं च त्यजैतां नित्यदैन्यताम् । (२८।१)
bhaja prītiṃ praharṣaṃ ca tyajaitāṃ nityadainyatām |
जानासि हि यथा भीरु स्त्रीणां यौवनम् अध्रुवम् । (२९।१)
jānāsi hi yathā bhīru strīṇāṃ yauvanam adhruvam |
यावन्न ते व्यतिक्रामेत् तावत् सुखम् अवाप्नुहि ॥ (२९।२)
yāvanna te vyatikrāmet tāvat sukham avāpnuhi ||
स्त्रीसहस्राणि ते सप्त वशे स्थास्यन्ति सुन्दरि । (३१।१)
strīsahasrāṇi te sapta vaśe sthāsyanti sundari |
रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम् ॥ (३१।२)
rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām ||
उत्पाट्य वा ते हृदयं भक्षयिष्यामि मैथिलि । (३२।१)
utpāṭya vā te hṛdayaṃ bhakṣayiṣyāmi maithili |
यदि मे व्याहृतं वाक्यं न यथावत् करिष्यसि ॥ (३२।२)
yadi me vyāhṛtaṃ vākyaṃ na yathāvat kariṣyasi ||
भ्रामयन्ती महच्छूलम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (३३।२)
bhrāmayantī mahacchūlam idaṃ vacanam abravīt ||
रावणेन हृतां दृष्ट्वा दौर्हृदो मे महान् अभूत् ॥ (३४।२)
rāvaṇena hṛtāṃ dṛṣṭvā daurhṛdo me mahān abhūt ||
यकृत्प्लीहम् अथोत्पीडं हृदयं च सबन्धनम् । (३५।१)
yakṛtplīham athotpīḍaṃ hṛdayaṃ ca sabandhanam |
अन्त्राण्यपि तथा शीर्षं खादेयम् इति मे मतिः ॥ (३५।२)
antrāṇyapi tathā śīrṣaṃ khādeyam iti me matiḥ ||
ततस्तु प्रघसा नाम राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् । (३६।१)
tatastu praghasā nāma rākṣasī vākyam abravīt |
कण्ठम् अस्या नृशंसायाः पीडयामः किम् आस्यते ॥ (३६।२)
kaṇṭham asyā nṛśaṃsāyāḥ pīḍayāmaḥ kim āsyate ||
निवेद्यतां ततो राज्ञे मानुषी सा मृतेति ह । (३७।१)
nivedyatāṃ tato rājñe mānuṣī sā mṛteti ha |
नात्र कश्चन संदेहः खादतेति स वक्ष्यति ॥ (३७।२)
nātra kaścana saṃdehaḥ khādateti sa vakṣyati ||
ततस्त्वजामुखी नाम राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् । (३८।१)
tatastvajāmukhī nāma rākṣasī vākyam abravīt |
विशस्येमां ततः सर्वान् समान् कुरुत पीलुकान् ॥ (३८।२)
viśasyemāṃ tataḥ sarvān samān kuruta pīlukān ||
पेयम् आनीयतां क्षिप्रं माल्यं च विविधं बहु ॥ (३९।२)
peyam ānīyatāṃ kṣipraṃ mālyaṃ ca vividhaṃ bahu ||
ततः शूर्पणखा नाम राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् । (४०।१)
tataḥ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī vākyam abravīt |
अजामुख्या यद् उक्तं हि तद् एव मम रोचते ॥ (४०।२)
ajāmukhyā yad uktaṃ hi tad eva mama rocate ||
मानुषं मांसम् आसाद्य नृत्यामो ऽथ निकुम्भिलाम् ॥ (४१।२)
mānuṣaṃ māṃsam āsādya nṛtyāmo 'tha nikumbhilām ||
राक्षसीभिः सुघोराभिर् धैर्यम् उत्सृज्य रोदिति ॥ (४२।२)
rākṣasībhiḥ sughorābhir dhairyam utsṛjya roditi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.