Rām, 5, 65
Select a line for its word-by-word analysis.
पूर्ववृत्तम् अभिज्ञानं चित्रकूटे यथातथम् ॥ (२।२)
pūrvavṛttam abhijñānaṃ citrakūṭe yathātatham ||
सुखसुप्ता त्वया सार्धं जानकी पूर्वम् उत्थिता । (३।१)
sukhasuptā tvayā sārdhaṃ jānakī pūrvam utthitā |
पर्यायेण च सुप्तस्त्वं देव्यङ्के भरताग्रज । (४।१)
paryāyeṇa ca suptastvaṃ devyaṅke bharatāgraja |
पुनश्च किल पक्षी स देव्या जनयति व्यथाम् ॥ (४।२)
punaśca kila pakṣī sa devyā janayati vyathām ||
ततस्त्वं बोधितस्तस्याः शोणितेन समुक्षितः ॥ (५।२)
tatastvaṃ bodhitastasyāḥ śoṇitena samukṣitaḥ ||
बोधितः किल देव्यास्त्वं सुखसुप्तः परंतप ॥ (६।२)
bodhitaḥ kila devyāstvaṃ sukhasuptaḥ paraṃtapa ||
तां तु दृष्ट्वा महाबाहो रादितां च स्तनान्तरे । (७।१)
tāṃ tu dṛṣṭvā mahābāho rāditāṃ ca stanāntare |
आशीविष इव क्रुद्धो निःश्वसन्न् अभ्यभाषथाः ॥ (७।२)
āśīviṣa iva kruddho niḥśvasann abhyabhāṣathāḥ ||
नखाग्रैः केन ते भीरु दारितं तु स्तनान्तरम् । (८।१)
nakhāgraiḥ kena te bhīru dāritaṃ tu stanāntaram |
नखैः सरुधिरैस् तीक्ष्णैर् माम् एवाभिमुखं स्थितम् ॥ (९।२)
nakhaiḥ sarudhirais tīkṣṇair mām evābhimukhaṃ sthitam ||
वायसे त्वं कृथाः क्रूरां मतिं मतिमतां वर ॥ (११।२)
vāyase tvaṃ kṛthāḥ krūrāṃ matiṃ matimatāṃ vara ||
स दर्भं संस्तराद् गृह्य ब्रह्मास्त्रेण न्ययोजयः । (१२।१)
sa darbhaṃ saṃstarād gṛhya brahmāstreṇa nyayojayaḥ |
स दीप्त इव कालाग्निर् जज्वालाभिमुखः खगम् ॥ (१२।२)
sa dīpta iva kālāgnir jajvālābhimukhaḥ khagam ||
स त्वं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति । (१३।१)
sa tvaṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati |
ततस्तु वायसं दीप्तः स दर्भो ऽनुजगाम ह ॥ (१३।२)
tatastu vāyasaṃ dīptaḥ sa darbho 'nujagāma ha ||
स पित्रा च परित्यक्तः सुरैः सर्वैर् महर्षिभिः । (१४।१)
sa pitrā ca parityaktaḥ suraiḥ sarvair maharṣibhiḥ |
त्रींल् लोकान् सम्परिक्रम्य त्रातारं नाधिगच्छति ॥ (१४।२)
trīṃl lokān samparikramya trātāraṃ nādhigacchati ||
तं त्वं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् । (१५।१)
taṃ tvaṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam |
मोघम् अस्त्रं न शक्यं तु कर्तुम् इत्येव राघव । (१६।१)
mogham astraṃ na śakyaṃ tu kartum ityeva rāghava |
ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ॥ (१६।२)
tatastasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam ||
राम त्वां स नमस्कृत्वा राज्ञो दशरथस्य च । (१७।१)
rāma tvāṃ sa namaskṛtvā rājño daśarathasya ca |
विसृष्टस्तु तदा काकः प्रतिपेदे खम् आलयम् ॥ (१७।२)
visṛṣṭastu tadā kākaḥ pratipede kham ālayam ||
एवम् अस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्त्ववाञ् शीलवान् अपि । (१८।१)
evam astravidāṃ śreṣṭhaḥ sattvavāñ śīlavān api |
किमर्थम् अस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव ॥ (१८।२)
kimartham astraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava ||
न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः । (१९।१)
na nāgā nāpi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |
तव राम मुखे स्थातुं शक्ताः प्रतिसमाधितुम् ॥ (१९।२)
tava rāma mukhe sthātuṃ śaktāḥ pratisamādhitum ||
तव वीर्यवतः कच्चिन्मयि यद्यस्ति संभ्रमः । (२०।१)
tava vīryavataḥ kaccinmayi yadyasti saṃbhramaḥ |
क्षिप्रं सुनिशितैर् बाणैर् हन्यतां युधि रावणः ॥ (२०।२)
kṣipraṃ suniśitair bāṇair hanyatāṃ yudhi rāvaṇaḥ ||
भ्रातुर् आदेशम् आदाय लक्ष्मणो वा परंतपः । (२१।१)
bhrātur ādeśam ādāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ |
शक्तौ तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ । (२२।१)
śaktau tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau |
सुराणाम् अपि दुर्धर्षौ किमर्थं माम् उपेक्षतः ॥ (२२।२)
surāṇām api durdharṣau kimarthaṃ mām upekṣataḥ ||
ममैव दुष्कृतं किंचिन् महद् अस्ति न संशयः । (२३।१)
mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃcin mahad asti na saṃśayaḥ |
समर्थौ सहितौ यन्मां नापेक्षेते परंतपौ ॥ (२३।२)
samarthau sahitau yanmāṃ nāpekṣete paraṃtapau ||
वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् । (२४।१)
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |
पुनर् अप्यहम् आर्यां ताम् इदं वचनम् अब्रुवम् ॥ (२४।२)
punar apyaham āryāṃ tām idaṃ vacanam abruvam ||
रामे दुःखाभिभूते च लक्ष्मणः परितप्यते ॥ (२५।२)
rāme duḥkhābhibhūte ca lakṣmaṇaḥ paritapyate ||
कथंचिद् भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम् । (२६।१)
kathaṃcid bhavatī dṛṣṭā na kālaḥ pariśocitum |
इमं मुहूर्तं दुःखानाम् अन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥ (२६।२)
imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānām antaṃ drakṣyasi bhāmini ||
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥ (२७।२)
tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ ||
हत्वा च समरे रौद्रं रावणं सहबान्धवम् । (२८।१)
hatvā ca samare raudraṃ rāvaṇaṃ sahabāndhavam |
राघवस्त्वां महाबाहुः स्वां पुरीं नयते ध्रुवम् ॥ (२८।२)
rāghavastvāṃ mahābāhuḥ svāṃ purīṃ nayate dhruvam ||
यत् तु रामो विजानीयाद् अभिज्ञानम् अनिन्दिते । (२९।१)
yat tu rāmo vijānīyād abhijñānam anindite |
प्रीतिसंजननं तस्य प्रदातुं तत्त्वम् अर्हसि ॥ (२९।२)
prītisaṃjananaṃ tasya pradātuṃ tattvam arhasi ||
साभिवीक्ष्य दिशः सर्वा वेण्युद्ग्रथनम् उत्तमम् । (३०।१)
sābhivīkṣya diśaḥ sarvā veṇyudgrathanam uttamam |
मुक्त्वा वस्त्राद् ददौ मह्यं मणिम् एतं महाबल ॥ (३०।२)
muktvā vastrād dadau mahyaṃ maṇim etaṃ mahābala ||
प्रतिगृह्य मणिं दिव्यं तव हेतो रघूत्तम । (३१।१)
pratigṛhya maṇiṃ divyaṃ tava heto raghūttama |
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् ब्रूया अनामयम् ॥ (३३।२)
sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvān brūyā anāmayam ||
अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधात् तत् समाधातुम् अर्हसि ॥ (३४।२)
asmād duḥkhāmbusaṃrodhāt tat samādhātum arhasi ||
इमं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिर् एभिः परिभर्त्सनं च । (३५।१)
imaṃ ca tīvraṃ mama śokavegaṃ rakṣobhir ebhiḥ paribhartsanaṃ ca |
ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च ते ऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥ (३५।२)
brūyāstu rāmasya gataḥ samīpaṃ śivaśca te 'dhvāstu haripravīra ||
एतत् तवार्या नृपराजसिंह सीता वचः प्राह विषादपूर्वम् । (३६।१)
etat tavāryā nṛparājasiṃha sītā vacaḥ prāha viṣādapūrvam |
एतच्च बुद्ध्वा गदितं मया त्वं श्रद्धत्स्व सीतां कुशलां समग्राम् ॥ (३६।२)
etacca buddhvā gaditaṃ mayā tvaṃ śraddhatsva sītāṃ kuśalāṃ samagrām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.