Rām, 1, 22
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनिः । (१।१)
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते । (२।१)
kausalyā suprajā rāma pūrvā saṃdhyā pravartate |
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवम् आह्निकम् ॥ (२।२)
uttiṣṭha naraśārdūla kartavyaṃ daivam āhnikam ||
तस्यर्षेः परमोदारं वचः श्रुत्वा नृपात्मजौ । (३।१)
tasyarṣeḥ paramodāraṃ vacaḥ śrutvā nṛpātmajau |
कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम् । (४।१)
kṛtāhnikau mahāvīryau viśvāmitraṃ tapodhanam |
तौ प्रयाते महावीर्यौ दिव्यं त्रिपथगां नदीम् । (५।१)
tau prayāte mahāvīryau divyaṃ tripathagāṃ nadīm |
तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यम् आश्रमम् । (७।१)
taṃ dṛṣṭvā paramaprītau rāghavau puṇyam āśramam |
ऊचतुस् तं महात्मानं विश्वामित्रम् इदं वचः ॥ (७।२)
ūcatus taṃ mahātmānaṃ viśvāmitram idaṃ vacaḥ ||
कस्यायम् आश्रमः पुण्यः को न्व् अस्मिन् वसते पुमान् । (८।१)
kasyāyam āśramaḥ puṇyaḥ ko nv asmin vasate pumān |
भगवञ् श्रोतुम् इच्छावः परं कौतूहलं हि नौ ॥ (८।२)
bhagavañ śrotum icchāvaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi nau ||
तयोस् तद् वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः । (९।१)
tayos tad vacanaṃ śrutvā prahasya munipuṃgavaḥ |
अब्रवीच् छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः ॥ (९।२)
abravīc chrūyatāṃ rāma yasyāyaṃ pūrva āśramaḥ ||
कन्दर्पो मूर्तिमान् आसीत् काम इत्य् उच्यते बुधैः ॥ (१०।१)
kandarpo mūrtimān āsīt kāma ity ucyate budhaiḥ ||
कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गणम् । (११।२)
kṛtodvāhaṃ tu deveśaṃ gacchantaṃ samarudgaṇam |
धर्षयामास दुर्मेधा हुंकृतश् च महात्मना ॥ (११।३)
dharṣayāmāsa durmedhā huṃkṛtaś ca mahātmanā ||
दग्धस्य तस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन । (१२।१)
dagdhasya tasya raudreṇa cakṣuṣā raghunandana |
व्यशीर्यन्त शरीरात् स्वात् सर्वगात्राणि दुर्मतेः ॥ (१२।२)
vyaśīryanta śarīrāt svāt sarvagātrāṇi durmateḥ ||
तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्धस्य महात्मना । (१३।१)
tasya gātraṃ hataṃ tatra nirdagdhasya mahātmanā |
अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद् देवेश्वरेण ह ॥ (१३।२)
aśarīraḥ kṛtaḥ kāmaḥ krodhād deveśvareṇa ha ||
स चाङ्गविषयः श्रीमान् यत्राङ्गं स मुमोच ह ॥ (१४।२)
sa cāṅgaviṣayaḥ śrīmān yatrāṅgaṃ sa mumoca ha ||
तस्यायम् आश्रमः पुण्यस् तस्येमे मुनयः पुरा । (१५।१)
tasyāyam āśramaḥ puṇyas tasyeme munayaḥ purā |
शिष्या धर्मपरा वीर तेषां पापं न विद्यते ॥ (१५।२)
śiṣyā dharmaparā vīra teṣāṃ pāpaṃ na vidyate ||
पुण्ययोः सरितोर् मध्ये श्वस् तरिष्यामहे वयम् ॥ (१६।२)
puṇyayoḥ saritor madhye śvas tariṣyāmahe vayam ||
तेषां संवदतां तत्र तपो दीर्घेण चक्षुषा । (१७।१)
teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra tapo dīrgheṇa cakṣuṣā |
अर्घ्यं पाद्यं तथातिथ्यं निवेद्य कुशिकात्मजे । (१८।१)
arghyaṃ pādyaṃ tathātithyaṃ nivedya kuśikātmaje |
रामलक्ष्मणयोः पश्चाद् अकुर्वन्न् अतिथिक्रियाम् ॥ (१८।२)
rāmalakṣmaṇayoḥ paścād akurvann atithikriyām ||
सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिर् अभिरञ्जयन् । (१९।१)
satkāraṃ samanuprāpya kathābhir abhirañjayan |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.