Rām, 2, 42
Select a line for its word-by-word analysis.
स्वं स्वं निलयम् आगम्य पुत्रदारैः समावृताः । (२।१)
svaṃ svaṃ nilayam āgamya putradāraiḥ samāvṛtāḥ |
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम् । (४।१)
naṣṭaṃ dṛṣṭvā nābhyanandan vipulaṃ vā dhanāgamam |
पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥ (४।२)
putraṃ prathamajaṃ labdhvā jananī nābhyanandata ||
गृहे गृहे रुदन्त्यश् च भर्तारं गृहम् आगतम् । (५।१)
gṛhe gṛhe rudantyaś ca bhartāraṃ gṛham āgatam |
व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस् तोत्रैर् इव द्विपान् ॥ (५।२)
vyagarhayanta duḥkhārtā vāgbhis totrair iva dvipān ||
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारैः किं धनेन वा । (६।१)
kiṃ nu teṣāṃ gṛhaiḥ kāryaṃ kiṃ dāraiḥ kiṃ dhanena vā |
पुत्रैर् वा किं सुखैर् वापि ये न पश्यन्ति राघवम् ॥ (६।२)
putrair vā kiṃ sukhair vāpi ye na paśyanti rāghavam ||
यो ऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने ॥ (७।२)
yo 'nugacchati kākutsthaṃ rāmaṃ paricaran vane ||
आपगाः कृतपुण्यास् ताः पद्मिन्यश् च सरांसि च । (८।१)
āpagāḥ kṛtapuṇyās tāḥ padminyaś ca sarāṃsi ca |
येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि ॥ (८।२)
yeṣu snāsyati kākutstho vigāhya salilaṃ śuci ||
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थम् अटव्यो रम्यकाननाः । (९।१)
śobhayiṣyanti kākutstham aṭavyo ramyakānanāḥ |
काननं वापि शैलं वा यं रामो ऽभिगमिष्यति । (१०।१)
kānanaṃ vāpi śailaṃ vā yaṃ rāmo 'bhigamiṣyati |
प्रियातिथिम् इव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्य् अनर्चितुम् ॥ (१०।२)
priyātithim iva prāptaṃ nainaṃ śakṣyanty anarcitum ||
दर्शयिष्यन्त्य् अनुक्रोशाद् गिरयो रामम् आगतम् ॥ (११।३)
darśayiṣyanty anukrośād girayo rāmam āgatam ||
विदर्शयन्तो विविधान् भूयश् चित्रांश् च निर्झरान् । (१२।१)
vidarśayanto vividhān bhūyaś citrāṃś ca nirjharān |
पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम् ॥ (१२।२)
pādapāḥ parvatāgreṣu ramayiṣyanti rāghavam ||
यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः । (१३।१)
yatra rāmo bhayaṃ nātra nāsti tatra parābhavaḥ |
पादच्छाया सुखा भर्तुस् तादृशस्य महात्मनः । (१४।२)
pādacchāyā sukhā bhartus tādṛśasya mahātmanaḥ |
स हि नाथो जनस्यास्य स गतिः स परायणम् ॥ (१४।३)
sa hi nātho janasyāsya sa gatiḥ sa parāyaṇam ||
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम् । (१५।१)
vayaṃ paricariṣyāmaḥ sītāṃ yūyaṃ tu rāghavam |
इति पौरस्त्रियो भर्तॄन् दुःखार्तास् तत् तद् अब्रुवन् ॥ (१५।२)
iti paurastriyo bhartṝn duḥkhārtās tat tad abruvan ||
युष्माकं राघवो ऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति । (१६।१)
yuṣmākaṃ rāghavo 'raṇye yogakṣemaṃ vidhāsyati |
कैकेय्या यदि चेद् राज्यं स्याद् अधर्म्यम् अनाथवत् । (१८।१)
kaikeyyā yadi ced rājyaṃ syād adharmyam anāthavat |
न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः ॥ (१८।२)
na hi no jīvitenārthaḥ kutaḥ putraiḥ kuto dhanaiḥ ||
यया पुत्रश् च भर्ता च त्यक्ताव् ऐश्वर्यकारणात् । (१९।१)
yayā putraś ca bhartā ca tyaktāv aiśvaryakāraṇāt |
जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैर् अपि शपामहे ॥ (२०।२)
jīvantyā jātu jīvantyaḥ putrair api śapāmahe ||
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा । (२१।१)
yā putraṃ pārthivendrasya pravāsayati nirghṛṇā |
कस् तां प्राप्य सुखं जीवेद् अधर्म्यां दुष्टचारिणीम् ॥ (२१।२)
kas tāṃ prāpya sukhaṃ jīved adharmyāṃ duṣṭacāriṇīm ||
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्याः सुदुर्गताः । (२३।१)
te viṣaṃ pibatāloḍya kṣīṇapuṇyāḥ sudurgatāḥ |
राघवं वानुगच्छध्वम् अश्रुतिं वापि गच्छत ॥ (२३।२)
rāghavaṃ vānugacchadhvam aśrutiṃ vāpi gacchata ||
मिथ्या प्रव्राजितो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः । (२४।१)
mithyā pravrājito rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
भरते संनिसृष्टाः स्मः सौनिके पशवो यथा ॥ (२४।२)
bharate saṃnisṛṣṭāḥ smaḥ saunike paśavo yathā ||
तास् तथा विलपन्त्यस् तु नगरे नागरस्त्रियः । (२५।१)
tās tathā vilapantyas tu nagare nāgarastriyaḥ |
चुक्रुशुर् भृशसंतप्ता मृत्योर् इव भयागमे ॥ (२५।२)
cukruśur bhṛśasaṃtaptā mṛtyor iva bhayāgame ||
तथा स्त्रियो रामनिमित्तम् आतुरा यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते । (२६।१)
tathā striyo rāmanimittam āturā yathā sute bhrātari vā vivāsite |
विलप्य दीना रुरुदुर् विचेतसः सुतैर् हि तासाम् अधिको हि सो ऽभवत् ॥ (२६।२)
vilapya dīnā rurudur vicetasaḥ sutair hi tāsām adhiko hi so 'bhavat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.