Rām, 3, 38
Select a line for its word-by-word analysis.
मारीचेन तु तद् वाक्यं क्षमं युक्तं च रावणः । (१।१)
mārīcena tu tad vākyaṃ kṣamaṃ yuktaṃ ca rāvaṇaḥ |
यत् किलैतद् अयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते । (३।१)
yat kilaitad ayuktārthaṃ mārīca mayi kathyate |
वाक्यं निष्फलम् अत्यर्थं बीजम् उप्तम् इवोषरे ॥ (३।२)
vākyaṃ niṣphalam atyarthaṃ bījam uptam ivoṣare ||
त्वद्वाक्यैर् न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे । (४।१)
tvadvākyair na tu māṃ śakyaṃ bhettuṃ rāmasya saṃyuge |
यस् त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा । (५।१)
yas tyaktvā suhṛdo rājyaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā |
स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनम् एकपदे गतः ॥ (५।२)
strīvākyaṃ prākṛtaṃ śrutvā vanam ekapade gataḥ ||
प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधौ ॥ (६।२)
prāṇaiḥ priyatarā sītā hartavyā tava saṃnidhau ||
एवं मे निश्चिता बुद्धिर् हृदि मारीच वर्तते । (७।१)
evaṃ me niścitā buddhir hṛdi mārīca vartate |
न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैर् अपि सुरासुरैः ॥ (७।२)
na vyāvartayituṃ śakyā sendrair api surāsuraiḥ ||
दोषं गुणं वा संपृष्टस् त्वम् एवं वक्तुम् अर्हसि । (८।१)
doṣaṃ guṇaṃ vā saṃpṛṣṭas tvam evaṃ vaktum arhasi |
अपायं वाप्य् उपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ (८।२)
apāyaṃ vāpy upāyaṃ vā kāryasyāsya viniścaye ||
उद्यताञ्जलिना राज्ञो य इच्छेद् भूतिम् आत्मनः ॥ (९।२)
udyatāñjalinā rājño ya icched bhūtim ātmanaḥ ||
वाक्यम् अप्रतिकूलं तु मृदुपूर्वं शुभं हितम् । (१०।१)
vākyam apratikūlaṃ tu mṛdupūrvaṃ śubhaṃ hitam |
सावमर्दं तु यद् वाक्यं मारीच हितम् उच्यते । (११।१)
sāvamardaṃ tu yad vākyaṃ mārīca hitam ucyate |
नाभिनन्दति तद् राजा मानार्हो मानवर्जितम् ॥ (११।२)
nābhinandati tad rājā mānārho mānavarjitam ||
अग्नेर् इन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च । (१२।२)
agner indrasya somasya yamasya varuṇasya ca |
औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम् ॥ (१२।३)
auṣṇyaṃ tathā vikramaṃ ca saumyaṃ daṇḍaṃ prasannatām ||
तस्मात् सर्वास्व् अवस्थासु मान्याः पूज्याश् च पार्थिवाः । (१३।१)
tasmāt sarvāsv avasthāsu mānyāḥ pūjyāś ca pārthivāḥ |
त्वं तु धर्मम् अविज्ञाय केवलं मोहम् आस्थितः ॥ (१३।२)
tvaṃ tu dharmam avijñāya kevalaṃ moham āsthitaḥ ||
अभ्यागतं मां दौरात्म्यात् परुषं वदसीदृशम् । (१४।१)
abhyāgataṃ māṃ daurātmyāt paruṣaṃ vadasīdṛśam |
गुणदोषौ न पृच्छामि क्षमं चात्मनि राक्षस । (१४।२)
guṇadoṣau na pṛcchāmi kṣamaṃ cātmani rākṣasa |
अस्मिंस् तु स भवान् कृत्ये साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि ॥ (१४।३)
asmiṃs tu sa bhavān kṛtye sāhāyyaṃ kartum arhasi ||
सौवर्णस् त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः । (१५।१)
sauvarṇas tvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ |
प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुम् अर्हसि ॥ (१५।२)
pralobhayitvā vaidehīṃ yatheṣṭaṃ gantum arhasi ||
त्वां तु मायामृगं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया । (१६।१)
tvāṃ tu māyāmṛgaṃ dṛṣṭvā kāñcanaṃ jātavismayā |
आनयैनम् इति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली ॥ (१६।२)
ānayainam iti kṣipraṃ rāmaṃ vakṣyati maithilī ||
अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् । (१७।१)
apakrānte ca kākutsthe lakṣmaṇe ca yathāsukham |
एवं कृत्वा त्व् इदं कार्यं यथेष्टं गच्छ राक्षस । (१८।१)
evaṃ kṛtvā tv idaṃ kāryaṃ yatheṣṭaṃ gaccha rākṣasa |
राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत ॥ (१८।२)
rājyasyārdhaṃ pradāsyāmi mārīca tava suvrata ||
गच्छ सौम्य शिवं मार्गं कार्यस्यास्य विवृद्धये । (१९।१)
gaccha saumya śivaṃ mārgaṃ kāryasyāsya vivṛddhaye |
प्राप्य सीताम् अयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम् । (१९।२)
prāpya sītām ayuddhena vañcayitvā tu rāghavam |
लङ्कां प्रति गमिष्यामि कृतकार्यः सह त्वया ॥ (१९।३)
laṅkāṃ prati gamiṣyāmi kṛtakāryaḥ saha tvayā ||
एतत् कार्यम् अवश्यं मे बलाद् अपि करिष्यसि । (२०।१)
etat kāryam avaśyaṃ me balād api kariṣyasi |
राज्ञो हि प्रतिकूलस्थो न जातु सुखम् एधते ॥ (२०।२)
rājño hi pratikūlastho na jātu sukham edhate ||
आसाद्य तं जीवितसंशयस् ते मृत्युर् ध्रुवो ह्य् अद्य मया विरुध्य । (२१।१)
āsādya taṃ jīvitasaṃśayas te mṛtyur dhruvo hy adya mayā virudhya |
एतद् यथावत् परिगृह्य बुद्ध्या यद् अत्र पथ्यं कुरु तत् तथा त्वम् ॥ (२१।२)
etad yathāvat parigṛhya buddhyā yad atra pathyaṃ kuru tat tathā tvam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.