Rām, 1, 74
Select a line for its word-by-word analysis.
राम दाशरथे वीर वीर्यं ते श्रूयते ऽद्भुतम् । (१।१)
rāma dāśarathe vīra vīryaṃ te śrūyate 'dbhutam |
तद् अद्भुतम् अचिन्त्यं च भेदनं धनुषस् त्वया । (२।१)
tad adbhutam acintyaṃ ca bhedanaṃ dhanuṣas tvayā |
तच् छ्रुत्वाहम् अनुप्राप्तो धनुर् गृह्यापरं शुभम् ॥ (२।२)
tac chrutvāham anuprāpto dhanur gṛhyāparaṃ śubham ||
तद् इदं घोरसंकाशं जामदग्न्यं महद् धनुः । (३।१)
tad idaṃ ghorasaṃkāśaṃ jāmadagnyaṃ mahad dhanuḥ |
तद् अहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषो ऽस्य प्रपूरणे । (४।१)
tad ahaṃ te balaṃ dṛṣṭvā dhanuṣo 'sya prapūraṇe |
द्वंद्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यम् इदं तव ॥ (४।२)
dvaṃdvayuddhaṃ pradāsyāmi vīryaślāghyam idaṃ tava ||
विषण्णवदनो दीनः प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (५।२)
viṣaṇṇavadano dīnaḥ prāñjalir vākyam abravīt ||
क्षत्ररोषात् प्रशान्तस् त्वं ब्राह्मणस्य महायशाः । (६।१)
kṣatraroṣāt praśāntas tvaṃ brāhmaṇasya mahāyaśāḥ |
भार्गवाणां कुले जातः स्वाध्यायव्रतशालिनाम् । (७।१)
bhārgavāṇāṃ kule jātaḥ svādhyāyavrataśālinām |
सहस्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं निक्षिप्तवान् असि ॥ (७।२)
sahasrākṣe pratijñāya śastraṃ nikṣiptavān asi ||
स त्वं धर्मपरो भूत्वा काश्यपाय वसुंधराम् । (८।१)
sa tvaṃ dharmaparo bhūtvā kāśyapāya vasuṃdharām |
ब्रुवत्य् एवं दशरथे जामदग्न्यः प्रतापवान् । (१०।१)
bruvaty evaṃ daśarathe jāmadagnyaḥ pratāpavān |
अनादृत्यैव तद् वाक्यं रामम् एवाभ्यभाषत ॥ (१०।२)
anādṛtyaiva tad vākyaṃ rāmam evābhyabhāṣata ||
इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिविश्रुते । (११।१)
ime dve dhanuṣī śreṣṭhe divye lokābhiviśrute |
अतिसृष्टं सुरैर् एकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे । (१२।१)
atisṛṣṭaṃ surair ekaṃ tryambakāya yuyutsave |
त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत् त्वया ॥ (१२।२)
tripuraghnaṃ naraśreṣṭha bhagnaṃ kākutstha yat tvayā ||
इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर् दत्तं सुरोत्तमैः । (१३।१)
idaṃ dvitīyaṃ durdharṣaṃ viṣṇor dattaṃ surottamaiḥ |
समानसारं काकुत्स्थ रौद्रेण धनुषा त्व् इदम् ॥ (१३।२)
samānasāraṃ kākutstha raudreṇa dhanuṣā tv idam ||
तदा तु देवताः सर्वाः पृच्छन्ति स्म पितामहम् । (१४।१)
tadā tu devatāḥ sarvāḥ pṛcchanti sma pitāmaham |
विरोधे च महद् युद्धम् अभवद् रोमहर्षणम् । (१६।१)
virodhe ca mahad yuddham abhavad romaharṣaṇam |
शितिकण्ठस्य विष्णोश् च परस्परजयैषिणोः ॥ (१६।२)
śitikaṇṭhasya viṣṇoś ca parasparajayaiṣiṇoḥ ||
तदा तज् जृम्भितं शैवं धनुर् भीमपराक्रमम् । (१७।१)
tadā taj jṛmbhitaṃ śaivaṃ dhanur bhīmaparākramam |
हुंकारेण महादेवः स्तम्भितो ऽथ त्रिलोचनः ॥ (१७।२)
huṃkāreṇa mahādevaḥ stambhito 'tha trilocanaḥ ||
देवैस् तदा समागम्य सर्षिसंघैः सचारणैः । (१८।१)
devais tadā samāgamya sarṣisaṃghaiḥ sacāraṇaiḥ |
याचितौ प्रशमं तत्र जग्मतुस् तौ सुरोत्तमौ ॥ (१८।२)
yācitau praśamaṃ tatra jagmatus tau surottamau ||
जृम्भितं तद् धनुर् दृष्ट्वा शैवं विष्णुपराक्रमैः । (१९।१)
jṛmbhitaṃ tad dhanur dṛṣṭvā śaivaṃ viṣṇuparākramaiḥ |
अधिकं मेनिरे विष्णुं देवाः सर्षिगणास् तदा ॥ (१९।२)
adhikaṃ menire viṣṇuṃ devāḥ sarṣigaṇās tadā ||
धनू रुद्रस् तु संक्रुद्धो विदेहेषु महायशाः । (२०।१)
dhanū rudras tu saṃkruddho videheṣu mahāyaśāḥ |
ऋचीके भार्गवे प्रादाद् विष्णुः स न्यासम् उत्तमम् ॥ (२१।२)
ṛcīke bhārgave prādād viṣṇuḥ sa nyāsam uttamam ||
पितुर् मम ददौ दिव्यं जमदग्नेर् महात्मनः ॥ (२२।२)
pitur mama dadau divyaṃ jamadagner mahātmanaḥ ||
अर्जुनो विदधे मृत्युं प्राकृतां बुद्धिम् आस्थितः ॥ (२३।२)
arjuno vidadhe mṛtyuṃ prākṛtāṃ buddhim āsthitaḥ ||
वधम् अप्रतिरूपं तु पितुः श्रुत्वा सुदारुणम् । (२४।१)
vadham apratirūpaṃ tu pituḥ śrutvā sudāruṇam |
क्षत्रम् उत्सादयन् रोषाज् जातं जातम् अनेकशः ॥ (२४।२)
kṣatram utsādayan roṣāj jātaṃ jātam anekaśaḥ ||
पृथिवीं चाखिलां प्राप्य काश्यपाय महात्मने । (२५।१)
pṛthivīṃ cākhilāṃ prāpya kāśyapāya mahātmane |
यज्ञस्यान्ते तदा राम दक्षिणां पुण्यकर्मणे ॥ (२५।२)
yajñasyānte tadā rāma dakṣiṇāṃ puṇyakarmaṇe ||
श्रुतवान् धनुषो भेदं ततो ऽहं द्रुतम् आगतः ॥ (२६।२)
śrutavān dhanuṣo bhedaṃ tato 'haṃ drutam āgataḥ ||
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व धनुरुत्तमम् ॥ (२७।२)
kṣatradharmaṃ puraskṛtya gṛhṇīṣva dhanuruttamam ||
यदि शक्नोसि काकुत्स्थ द्वंद्वं दास्यामि ते ततः ॥ (२८।२)
yadi śaknosi kākutstha dvaṃdvaṃ dāsyāmi te tataḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.