Rām, 7, 74
Select a line for its word-by-word analysis.
तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः । (१।१)
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ । (२।१)
dṛṣṭvā tu rāghavaḥ prāptau priyau bharatalakṣmaṇau |
कृतं मया यथातथ्यं द्विजकार्यम् अनुत्तमम् । (३।१)
kṛtaṃ mayā yathātathyaṃ dvijakāryam anuttamam |
धर्मसेतुमतो भूयः कर्तुम् इच्छामि राघवौ ॥ (३।२)
dharmasetumato bhūyaḥ kartum icchāmi rāghavau ||
युवाभ्याम् आत्मभूताभ्यां राजसूयम् अनुत्तमम् । (४।१)
yuvābhyām ātmabhūtābhyāṃ rājasūyam anuttamam |
सहितो यष्टुम् इच्छामि तत्र धर्मो हि शाश्वतः ॥ (४।२)
sahito yaṣṭum icchāmi tatra dharmo hi śāśvataḥ ||
प्राप्तश्च सर्वलोकानां कीर्तिं स्थानं च शाश्वतम् ॥ (६।२)
prāptaśca sarvalokānāṃ kīrtiṃ sthānaṃ ca śāśvatam ||
अस्मिन्न् अहनि यच्छ्रेयश्चिन्त्यतां तन्मया सह । (७।१)
asminn ahani yacchreyaścintyatāṃ tanmayā saha |
हितं चायतियुक्तं च प्रयतौ वक्तुम् अर्हथः ॥ (७।२)
hitaṃ cāyatiyuktaṃ ca prayatau vaktum arhathaḥ ||
श्रुत्वा तु राघवस्यैतद् वाक्यं वाक्यविशारदः । (८।१)
śrutvā tu rāghavasyaitad vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
भरतः प्राञ्जलिर् भूत्वा वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥ (८।२)
bharataḥ prāñjalir bhūtvā vākyam etad uvāca ha ||
त्वयि धर्मः परः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा । (९।१)
tvayi dharmaḥ paraḥ sādho tvayi sarvā vasuṃdharā |
महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिम् इवामराः । (१०।१)
mahīpālāśca sarve tvāṃ prajāpatim ivāmarāḥ |
निरीक्षन्ते महात्मानो लोकनाथं यथा वयम् ॥ (१०।२)
nirīkṣante mahātmāno lokanāthaṃ yathā vayam ||
प्रजाश्च पितृवद् राजन् पश्यन्ति त्वां महाबल । (११।१)
prajāśca pitṛvad rājan paśyanti tvāṃ mahābala |
पृथिव्यां गतिभूतो ऽसि प्राणिनाम् अपि राघव ॥ (११।२)
pṛthivyāṃ gatibhūto 'si prāṇinām api rāghava ||
स त्वम् एवंविधं यज्ञम् आहर्तासि कथं नृप । (१२।१)
sa tvam evaṃvidhaṃ yajñam āhartāsi kathaṃ nṛpa |
पृथिव्यां राजवंशानां विनाशो यत्र दृश्यते ॥ (१२।२)
pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ vināśo yatra dṛśyate ||
पृथिव्यां ये च पुरुषा राजन् पौरुषम् आगताः । (१३।१)
pṛthivyāṃ ye ca puruṣā rājan pauruṣam āgatāḥ |
सर्वेषां भविता तत्र क्षयः सर्वान्तकोपमः ॥ (१३।२)
sarveṣāṃ bhavitā tatra kṣayaḥ sarvāntakopamaḥ ||
पृथिवीं नार्हसे हन्तुं वशे हि तव वर्तते ॥ (१४।२)
pṛthivīṃ nārhase hantuṃ vaśe hi tava vartate ||
भरतस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वामृतमयं यथा । (१५।१)
bharatasya tu tad vākyaṃ śrutvāmṛtamayaṃ yathā |
प्रहर्षम् अतुलं लेभे रामः सत्यपराक्रमः ॥ (१५।२)
praharṣam atulaṃ lebhe rāmaḥ satyaparākramaḥ ||
उवाच च शुभां वाणीं कैकेय्या नन्दिवर्धनम् । (१६।१)
uvāca ca śubhāṃ vāṇīṃ kaikeyyā nandivardhanam |
प्रीतो ऽस्मि परितुष्टो ऽस्मि तवाद्य वचनेन हि ॥ (१६।२)
prīto 'smi parituṣṭo 'smi tavādya vacanena hi ||
व्याहृतं पुरुषव्याघ्र पृथिव्याः परिपालनम् ॥ (१७।२)
vyāhṛtaṃ puruṣavyāghra pṛthivyāḥ paripālanam ||
एष तस्माद् अभिप्रायाद् राजसूयात् क्रतूत्तमात् । (१८।१)
eṣa tasmād abhiprāyād rājasūyāt kratūttamāt |
प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां यज्ञेन संमितः । (१९।१)
prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ yajñena saṃmitaḥ |
तस्माच्छृणोमि ते वाक्यं साधूक्तं सुसमाहितम् ॥ (१९।२)
tasmācchṛṇomi te vākyaṃ sādhūktaṃ susamāhitam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.