Rām, 7, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
ततस्तान् विद्रुतान् दृष्ट्वा यक्षाञ्शतसहस्रशः । (१।१)
tatastān vidrutān dṛṣṭvā yakṣāñśatasahasraśaḥ |
स्वयम् एव धनाध्यक्षो निर्जगाम रणं प्रति ॥ (१।२)
svayam eva dhanādhyakṣo nirjagāma raṇaṃ prati ||
अभिघ्नन्तो रणे यक्षा राक्षसान् अभिदुद्रुवुः ॥ (३।२)
abhighnanto raṇe yakṣā rākṣasān abhidudruvuḥ ||
धूम्राक्षस्ताडितो मूर्ध्नि विह्वलो निपपात ह ॥ (७।२)
dhūmrākṣastāḍito mūrdhni vihvalo nipapāta ha ||
धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् । (८।१)
dhūmrākṣaṃ tāḍitaṃ dṛṣṭvā patitaṃ śoṇitokṣitam |
अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धो माणिभद्रं दशाननः ॥ (८।२)
abhyadhāvat susaṃkruddho māṇibhadraṃ daśānanaḥ ||
तं क्रुद्धम् अभिधावन्तं युगान्ताग्निम् इवोत्थितम् । (९।१)
taṃ kruddham abhidhāvantaṃ yugāntāgnim ivotthitam |
तस्य तेन प्रहारेण मुकुटः पार्श्वम् आगतः । (१०।२)
tasya tena prahāreṇa mukuṭaḥ pārśvam āgataḥ |
तदा प्रभृति यक्षो ऽसौ पार्श्वमौलिर् इति स्मृतः ॥ (१०।३)
tadā prabhṛti yakṣo 'sau pārśvamaulir iti smṛtaḥ ||
तस्मिंस्तु विमुखे यक्षे माणिभद्रे महात्मनि । (११।१)
tasmiṃstu vimukhe yakṣe māṇibhadre mahātmani |
संनादः सुमहान् राम तस्मिञ्शैले व्यवर्धत ॥ (११।२)
saṃnādaḥ sumahān rāma tasmiñśaile vyavardhata ||
ततो दूरात् प्रददृशे धनाध्यक्षो गदाधरः । (१२।१)
tato dūrāt pradadṛśe dhanādhyakṣo gadādharaḥ |
शुक्रप्रोष्ठपदाभ्यां च शङ्खपद्मसमावृतः ॥ (१२।२)
śukraproṣṭhapadābhyāṃ ca śaṅkhapadmasamāvṛtaḥ ||
स दृष्ट्वा भ्रातरं संख्ये शापाद् विभ्रष्टगौरवम् । (१३।१)
sa dṛṣṭvā bhrātaraṃ saṃkhye śāpād vibhraṣṭagauravam |
मया त्वं वार्यमाणो ऽपि नावगच्छसि दुर्मते । (१४।१)
mayā tvaṃ vāryamāṇo 'pi nāvagacchasi durmate |
पश्चाद् अस्य फलं प्राप्य ज्ञास्यसे निरयं गतः ॥ (१४।२)
paścād asya phalaṃ prāpya jñāsyase nirayaṃ gataḥ ||
यो हि मोहाद् विषं पीत्वा नावगच्छति मानवः । (१५।१)
yo hi mohād viṣaṃ pītvā nāvagacchati mānavaḥ |
दैवतानि हि नन्दन्ति धर्मयुक्तेन केनचित् । (१६।१)
daivatāni hi nandanti dharmayuktena kenacit |
येन त्वम् ईदृशं भावं नीतस्तच्च न बुध्यसे ॥ (१६।२)
yena tvam īdṛśaṃ bhāvaṃ nītastacca na budhyase ||
यो हि मातॄः पितॄन् भ्रातॄन् आचार्यांश्चावमन्यते । (१७।१)
yo hi mātṝḥ pitṝn bhrātṝn ācāryāṃścāvamanyate |
स पश्चात् तप्यते मूढो मृतो दृष्ट्वात्मनो गतिम् ॥ (१८।२)
sa paścāt tapyate mūḍho mṛto dṛṣṭvātmano gatim ||
कस्यचिन्न हि दुर्बुद्धेश्छन्दतो जायते मतिः । (१९।१)
kasyacinna hi durbuddheśchandato jāyate matiḥ |
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलम् अश्नुते ॥ (१९।२)
yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalam aśnute ||
बुद्धिं रूपं बलं वित्तं पुत्रान्माहात्म्यम् एव च । (२०।१)
buddhiṃ rūpaṃ balaṃ vittaṃ putrānmāhātmyam eva ca |
प्राप्नुवन्ति नराः सर्वं स्वकृतैः पूर्वकर्मभिः ॥ (२०।२)
prāpnuvanti narāḥ sarvaṃ svakṛtaiḥ pūrvakarmabhiḥ ||
न त्वां समभिभाषिष्ये दुर्वृत्तस्यैष निर्णयः ॥ (२१।२)
na tvāṃ samabhibhāṣiṣye durvṛttasyaiṣa nirṇayaḥ ||
एवम् उक्त्वा ततस्तेन तस्यामात्याः समाहताः । (२२।१)
evam uktvā tatastena tasyāmātyāḥ samāhatāḥ |
मारीचप्रमुखाः सर्वे विमुखा विप्रदुद्रुवुः ॥ (२२।२)
mārīcapramukhāḥ sarve vimukhā vipradudruvuḥ ||
गदयाभिहतो मूर्ध्नि न च स्थानाद् व्यकम्पत ॥ (२३।२)
gadayābhihato mūrdhni na ca sthānād vyakampata ||
न विह्वलौ न च श्रान्तौ बभूवतुर् अमर्षणैः ॥ (२४।२)
na vihvalau na ca śrāntau babhūvatur amarṣaṇaiḥ ||
वारुणेन दशग्रीवस्तद् अस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥ (२५।२)
vāruṇena daśagrīvastad astraṃ pratyavārayat ||
ततो मायां प्रविष्टः स राक्षसीं राक्षसेश्वरः । (२६।१)
tato māyāṃ praviṣṭaḥ sa rākṣasīṃ rākṣaseśvaraḥ |
जघान मूर्ध्नि धनदं व्याविध्य महतीं गदाम् ॥ (२६।२)
jaghāna mūrdhni dhanadaṃ vyāvidhya mahatīṃ gadām ||
ततः पद्मादिभिस्तत्र निधिभिः स धनाधिपः । (२८।१)
tataḥ padmādibhistatra nidhibhiḥ sa dhanādhipaḥ |
ततो निर्जित्य तं राम धनदं राक्षसाधिपः । (२९।१)
tato nirjitya taṃ rāma dhanadaṃ rākṣasādhipaḥ |
मुक्ताजालप्रतिच्छन्नं सर्वकामफलद्रुमम् ॥ (३०।२)
muktājālapraticchannaṃ sarvakāmaphaladrumam ||
तत् तु राजा समारुह्य कामगं वीर्यनिर्जितम् । (३१।१)
tat tu rājā samāruhya kāmagaṃ vīryanirjitam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.