Rām, 5, 28
Select a line for its word-by-word analysis.
हनुमान् अपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः । (१।१)
hanumān api vikrāntaḥ sarvaṃ śuśrāva tattvataḥ |
सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम् ॥ (१।२)
sītāyāstrijaṭāyāśca rākṣasīnāṃ ca tarjanam ||
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयम् आसादिता मया ॥ (३।२)
dikṣu sarvāsu mārgante seyam āsāditā mayā ||
चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिम् अवेक्षता । (४।१)
cāreṇa tu suyuktena śatroḥ śaktim avekṣatā |
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकाङ्क्षिणीम् ॥ (६।२)
samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanakāṅkṣiṇīm ||
अदृष्टदुःखां दुःखस्य न ह्यन्तम् अधिगच्छतीम् ॥ (७।२)
adṛṣṭaduḥkhāṃ duḥkhasya na hyantam adhigacchatīm ||
परित्राणम् अविन्दन्ती जानकी जीवितं त्यजेत् ॥ (९।२)
paritrāṇam avindantī jānakī jīvitaṃ tyajet ||
निशाचरीणां प्रत्यक्षम् अक्षमं चाभिभाषणम् । (११।१)
niśācarīṇāṃ pratyakṣam akṣamaṃ cābhibhāṣaṇam |
कथं नु खलु कर्तव्यम् इदं कृच्छ्रगतो ह्यहम् ॥ (११।२)
kathaṃ nu khalu kartavyam idaṃ kṛcchragato hyaham ||
सर्वथा नास्ति संदेहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ (१२।२)
sarvathā nāsti saṃdehaḥ parityakṣyati jīvitam ||
रामश्च यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद् वचः । (१३।१)
rāmaśca yadi pṛcchenmāṃ kiṃ māṃ sītābravīd vacaḥ |
किम् अहं तं प्रतिब्रूयाम् असम्भाष्य सुमध्यमाम् ॥ (१३।२)
kim ahaṃ taṃ pratibrūyām asambhāṣya sumadhyamām ||
निर्दहेद् अपि काकुत्स्थः क्रुद्धस्तीव्रेण चक्षुषा ॥ (१४।२)
nirdahed api kākutsthaḥ kruddhastīvreṇa cakṣuṣā ||
यदि चेद् योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् । (१५।१)
yadi ced yojayiṣyāmi bhartāraṃ rāmakāraṇāt |
व्यर्थम् आगमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति ॥ (१५।२)
vyartham āgamanaṃ tasya sasainyasya bhaviṣyati ||
अन्तरं त्वहम् आसाद्य राक्षसीनाम् इह स्थितः । (१६।१)
antaraṃ tvaham āsādya rākṣasīnām iha sthitaḥ |
वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीम् इह संस्कृताम् ॥ (१७।२)
vācaṃ codāhariṣyāmi mānuṣīm iha saṃskṛtām ||
यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिर् इव संस्कृताम् । (१८।१)
yadi vācaṃ pradāsyāmi dvijātir iva saṃskṛtām |
रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ॥ (१८।२)
rāvaṇaṃ manyamānā māṃ sītā bhītā bhaviṣyati ||
अवश्यम् एव वक्तव्यं मानुषं वाक्यम् अर्थवत् । (१९।१)
avaśyam eva vaktavyaṃ mānuṣaṃ vākyam arthavat |
मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयम् अनिन्दिता ॥ (१९।२)
mayā sāntvayituṃ śakyā nānyatheyam aninditā ||
रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासं गमिष्यति ॥ (२०।२)
rakṣobhistrāsitā pūrvaṃ bhūyastrāsaṃ gamiṣyati ||
वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर् यत्नं यथाबलम् ॥ (२३।२)
vadhe ca grahaṇe caiva kuryur yatnaṃ yathābalam ||
तं मां शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् । (२४।१)
taṃ māṃ śākhāḥ praśākhāśca skandhāṃścottamaśākhinām |
दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर् भयशङ्किताः ॥ (२४।२)
dṛṣṭvā viparidhāvantaṃ bhaveyur bhayaśaṅkitāḥ ||
मम रूपं च सम्प्रेक्ष्य वनं विचरतो महत् । (२५।१)
mama rūpaṃ ca samprekṣya vanaṃ vicarato mahat |
राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर् विकृताननाः ॥ (२५।२)
rākṣasyo bhayavitrastā bhaveyur vikṛtānanāḥ ||
ततः कुर्युः समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसाम् अपि । (२६।१)
tataḥ kuryuḥ samāhvānaṃ rākṣasyo rakṣasām api |
राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने ॥ (२६।२)
rākṣasendraniyuktānāṃ rākṣasendraniveśane ||
आपतेयुर् विमर्दे ऽस्मिन् वेगेनोद्विग्नकारिणः ॥ (२७।२)
āpateyur vimarde 'smin vegenodvignakāriṇaḥ ||
संक्रुद्धस्तैस्तु परितो विधमन् रक्षसां बलम् । (२८।१)
saṃkruddhastaistu parito vidhaman rakṣasāṃ balam |
शक्नुयां न तु सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः ॥ (२८।२)
śaknuyāṃ na tu samprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ ||
मां वा गृह्णीयुर् आप्लुत्य बहवः शीघ्रकारिणः । (२९।१)
māṃ vā gṛhṇīyur āplutya bahavaḥ śīghrakāriṇaḥ |
स्याद् इयं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत् ॥ (२९।२)
syād iyaṃ cāgṛhītārthā mama ca grahaṇaṃ bhavet ||
हिंसाभिरुचयो हिंस्युर् इमां वा जनकात्मजाम् । (३०।१)
hiṃsābhirucayo hiṃsyur imāṃ vā janakātmajām |
विपन्नं स्यात् ततः कार्यं रामसुग्रीवयोर् इदम् ॥ (३०।२)
vipannaṃ syāt tataḥ kāryaṃ rāmasugrīvayor idam ||
उद्देशे नष्टमार्गे ऽस्मिन् राक्षसैः परिवारिते । (३१।१)
uddeśe naṣṭamārge 'smin rākṣasaiḥ parivārite |
विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर् मयि संयुगे । (३२।१)
viśaste vā gṛhīte vā rakṣobhir mayi saṃyuge |
नान्यं पश्यामि रामस्य सहायं कार्यसाधने ॥ (३२।२)
nānyaṃ paśyāmi rāmasya sahāyaṃ kāryasādhane ||
कामं हन्तुं समर्थो ऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् । (३४।१)
kāmaṃ hantuṃ samartho 'smi sahasrāṇyapi rakṣasām |
न तु शक्ष्यामि सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः ॥ (३४।२)
na tu śakṣyāmi samprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ ||
कश्च निःसंशयं कार्यं कुर्यात् प्राज्ञः ससंशयम् ॥ (३५।२)
kaśca niḥsaṃśayaṃ kāryaṃ kuryāt prājñaḥ sasaṃśayam ||
प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेद् अनभिभाषणे ॥ (३६।२)
prāṇatyāgaśca vaidehyā bhaved anabhibhāṣaṇe ||
भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः । (३७।१)
bhūtāścārthā vinaśyanti deśakālavirodhitāḥ |
विक्लवं दूतम् आसाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥ (३७।२)
viklavaṃ dūtam āsādya tamaḥ sūryodaye yathā ||
अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर् निश्चितापि न शोभते । (३८।१)
arthānarthāntare buddhir niścitāpi na śobhate |
घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ (३८।२)
ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ ||
न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् । (३९।१)
na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet |
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥ (३९।२)
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet ||
कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत च । (४०।१)
kathaṃ nu khalu vākyaṃ me śṛṇuyānnodvijeta ca |
इति संचिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान्मतिम् ॥ (४०।२)
iti saṃcintya hanumāṃścakāra matimānmatim ||
रामम् अक्लिष्टकर्माणं स्वबन्धुम् अनुकीर्तयन् । (४१।१)
rāmam akliṣṭakarmāṇaṃ svabandhum anukīrtayan |
नैनाम् उद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतमानसाम् ॥ (४१।२)
nainām udvejayiṣyāmi tadbandhugatamānasām ||
इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः । (४२।१)
ikṣvākūṇāṃ variṣṭhasya rāmasya viditātmanaḥ |
श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन् गिरम् । (४३।१)
śrāvayiṣyāmi sarvāṇi madhurāṃ prabruvan giram |
श्रद्धास्यति यथा हीयं तथा सर्वं समादधे ॥ (४३।२)
śraddhāsyati yathā hīyaṃ tathā sarvaṃ samādadhe ||
इति स बहुविधं महानुभावो जगतिपतेः प्रमदाम् अवेक्षमाणः । (४४।१)
iti sa bahuvidhaṃ mahānubhāvo jagatipateḥ pramadām avekṣamāṇaḥ |
मधुरम् अवितथं जगाद वाक्यं द्रुमविटपान्तरम् आस्थितो हनूमान् ॥ (४४।२)
madhuram avitathaṃ jagāda vākyaṃ drumaviṭapāntaram āsthito hanūmān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.